Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Bệnh túi thừa là tình trạng thành ống tiêu hóa bị yếu ở thực quản, dạ dày, ruột non và đại tràng phình ra tạo thành các túi (túi thừa), phần lớn xảy ra ở đại tràng. Túi thừa giả là dạng chỉ có niêm mạc và lớp dưới niêm mạc thoát ra ngoài (chủ yếu mắc phải, thường gặp ở đại tràng trái), còn túi thừa thật là dạng bao gồm toàn bộ các lớp của thành ruột (bẩm sinh, thường gặp ở đại tràng phải).
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Các nguyên nhân chính gồm giảm độ đàn hồi của thành đại tràng do tuổi tác, sự suy yếu tại các vị trí mạch máu đi qua, tăng áp lực trong đại tràng do táo bón và thiếu chất xơ. Chảy máu có thể xảy ra khi mạch máu bị tổn thương do viêm tái diễn.
- Dịch tễ và đặc điểm: Ở phương Tây, túi thừa bên trái (đặc biệt là túi thừa ở đại tràng sigma, sigmoid) thường gặp, còn ở phương Đông, túi thừa bên phải tương đối phổ biến hơn. Tỷ lệ mắc tăng theo tuổi (khoảng 50% ở người từ 65 tuổi trở lên), và được báo cáo là khoảng 65% ở người từ 85 tuổi trở lên.
- Triệu chứng chính
- Không có triệu chứng (bệnh túi thừa): thường được phát hiện tình cờ.
- Viêm túi thừa (viêm/nhiễm trùng): đau bụng khu trú (chủ yếu ở vùng bụng dưới bên trái hoặc bên phải), sốt, rét run, thay đổi thói quen đại tiện, cảm giác chướng bụng.
- Chảy máu: biểu hiện bằng chảy máu trực tràng/hậu môn; chảy máu nhiều là tình trạng cấp cứu. Chảy máu thường gặp hơn ở đại tràng phải.
- Khi có biến chứng: có thể xảy ra áp xe, thủng, viêm phúc mạc, rò (fistula), tắc ruột, v.v.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc chung: Tùy theo triệu chứng và có hay không có biến chứng, điều trị được chia thành điều trị bảo tồn (nội khoa) và điều trị phẫu thuật.
- Điều trị bảo tồn (không phẫu thuật)
- Bệnh túi thừa không có triệu chứng: chế độ ăn giàu chất xơ (tăng chất xơ), uống đủ nước, tập thể dục thường xuyên và cải thiện thói quen đại tiện giúp giảm nguy cơ tái phát và biến chứng.
- Viêm túi thừa không biến chứng (mức độ nhẹ): các nghiên cứu gần đây cân nhắc sử dụng kháng sinh có chọn lọc, tuy nhiên theo cách truyền thống thường sử dụng kháng sinh đường uống (ví dụ: phối hợp kháng sinh nhóm ampicillin không đặc hiệu hoặc fluoroquinolone + metronidazole). Nếu có thể điều trị ngoại trú, cần nghỉ ngơi, bù nước đường uống và dùng thuốc đường uống.
- Khi nặng/cần nhập viện: nhịn ăn, dinh dưỡng tĩnh mạch và truyền dịch, kháng sinh IV (bao phủ vi khuẩn Gram âm và vi khuẩn kỵ khí), kiểm soát đau. Đánh giá biến chứng (như áp xe) bằng CT bụng.
- Áp xe: có thể tiến hành dẫn lưu qua da (percutaneous drainage) nếu áp xe lớn hoặc có triệu chứng.
- Chảy máu: cân nhắc điều trị nội soi, chụp mạch máu (gây tắc mạch) để cầm máu và phẫu thuật khi cần thiết.
- Điều trị phẫu thuật
- Chỉ định: viêm phúc mạc do thủng, chảy máu nhiều không kiểm soát được, viêm túi thừa nặng tái diễn hoặc tái phát nhiều lần (hoặc tái phát kèm biến chứng), áp xe, rò, tắc ruột, v.v.
- Phương pháp phẫu thuật thường dùng: cắt bỏ tổn thương (ví dụ: cắt đại tràng sigma) và chủ yếu nối ruột nguyên phát (tùy tình trạng có thể cần mở thông ruột tạm thời). Ở bệnh nhân bị nhiễm bẩn nặng hoặc không ổn định, có thể tiến hành phẫu thuật Hartmann (cắt bỏ rồi mở thông ruột).
- Thời điểm phẫu thuật: trong tình trạng cấp tính nặng, thực hiện phẫu thuật cấp cứu; khi tái phát nhiều lần, cân nhắc phẫu thuật cắt bỏ theo kế hoạch (phẫu thuật có chọn lọc). Quyết định phẫu thuật được đưa ra dựa trên tổng hợp tình trạng bệnh nhân, tần suất tái phát và nguy cơ biến chứng.
- Lưu ý liên quan đến thuốc và kiểm soát lối sống
- NSAIDs, steroid và thuốc chống đông có thể làm tăng nguy cơ chảy máu và viêm liên quan đến túi thừa; nếu đang sử dụng, hãy trao đổi với bác sĩ phụ trách.
- Khuyến cáo trước đây về việc tránh hạt và các loại hạt cứng đang dần không còn được áp dụng rộng rãi do thiếu bằng chứng; xu hướng hiện nay là không khuyến cáo cấm đồng loạt.
- Bỏ thuốc lá, kiểm soát cân nặng và tập thể dục thường xuyên giúp phòng ngừa.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và câu hỏi mẫu)
- Vật dụng nên mang theo
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc OTC, thuốc chống đông và aspirin)
- Bản sao giấy chẩn đoán trước đây, hồ sơ phẫu thuật, kết quả CT bụng, nội soi đại tràng và xét nghiệm máu (nếu có thể)
- Nhật ký triệu chứng: vị trí, mức độ và thời gian đau; sốt đã ghi nhận; máu trong phân (lượng và màu sắc)
- Thông tin về dị ứng (thuốc, thuốc cản quang, v.v.) và bệnh nền (bệnh tim mạch, đái tháo đường, v.v.)
- Thông tin chính cần cho bác sĩ xem tại buổi khám ngoại trú
- Gần đây có sốt, rét run, nôn, thay đổi đại tiện hoặc chảy máu khi đi đại tiện hay không
- Vị trí chính xác của cơn đau và các yếu tố làm đau nặng hơn
- Kết quả CT/nội soi gần đây (nếu có, hãy cung cấp)
- Câu hỏi mẫu (để bệnh nhân tự xác nhận)
- Nếu cơn đau nặng hơn, khi nào (với triệu chứng nào) cần đến phòng cấp cứu?
- Các thuốc đang dùng có làm tình trạng túi thừa nặng hơn không?
Câu hỏi chung mẫu để hỏi bác sĩ
- Với tình trạng này, hiện cần làm xét nghiệm hoặc chẩn đoán hình ảnh nào (CT, nội soi đại tràng, v.v.)?
- Hiệu quả và tác dụng phụ của loại kháng sinh sắp được kê là gì?
- Cụ thể cần thay đổi gì trong lối sống để giảm nguy cơ tái phát?
- Từ khi nào có thể trở lại ăn uống và sinh hoạt bình thường?
- Nếu được đánh giá là cần phẫu thuật, bác sĩ khuyến nghị phương pháp phẫu thuật nào? Nguy cơ biến chứng ở mức nào?
Câu hỏi mẫu tùy theo bệnh
- Dựa trên kết quả CT (hoặc nội soi đại tràng) của tôi, bác sĩ quyết định khuyến nghị phẫu thuật hay điều trị bảo tồn là đủ như thế nào?
- Tôi đã từng bị viêm túi thừa tái phát; để giảm tỷ lệ tái phát, bác sĩ có đặc biệt khuyến nghị chế độ ăn, thuốc hoặc biện pháp phòng ngừa nào không?
(Lưu ý: Chẩn đoán và điều trị thay đổi tùy theo tình trạng của từng người. Nội dung trên là hướng dẫn chung; khi xuất hiện triệu chứng, hãy trao đổi với bác sĩ phụ trách, hoặc nếu là tình huống cấp cứu, hãy đến ngay cơ sở y tế.)