Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Rối loạn lưỡng cực là một rối loạn khí sắc, trong đó các giai đoạn hưng cảm (hoặc hưng cảm nhẹ) và các giai đoạn trầm cảm lặp đi lặp lại. Các giai đoạn này kéo dài trong một khoảng thời gian nhất định rồi thuyên giảm.
- Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh: Khuynh hướng di truyền, sự mất cân bằng hóa học thần kinh của hệ thần kinh trung ương (bất thường về chất dẫn truyền thần kinh và truyền tín hiệu), thay đổi điều hòa hormone và stress tâm lý - xã hội tương tác với nhau gây khởi phát bệnh. Cơ chế chính xác vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn.
- Triệu chứng chính
- Hưng cảm/hưng cảm nhẹ: Khí sắc quá mức (cảm giác phấn khởi hoặc dễ cáu), tư duy phi tán (tốc độ suy nghĩ tăng, chuyển chủ đề liên tục), đánh giá quá cao bản thân (tăng lòng tự trọng, quá tự tin), giảm nhu cầu ngủ, nói nhiều và nói nhanh (lời nói dồn dập), hành vi bốc đồng và nguy hiểm (chi tiêu quá mức, đầu tư liều lĩnh, xung động tình dục), kích động tâm thần vận động, đôi khi có hoang tưởng và triệu chứng loạn thần.
- Giai đoạn trầm cảm: Khí sắc trầm, cảm giác thiếu năng lượng, giảm hứng thú và hoạt động, thay đổi cảm giác thèm ăn và giấc ngủ, giảm khả năng tập trung, ý nghĩ tự sát, v.v. Trầm cảm trong rối loạn lưỡng cực tương tự trầm cảm điển hình, nhưng có xu hướng than phiền nhiều hơn về sự uể oải và suy giảm năng lượng.
- Các thể bệnh và dịch tễ học: Thể I (dạng có hưng cảm rõ rệt), thể II (lặp lại các giai đoạn hưng cảm nhẹ và trầm cảm). Tỷ lệ mắc trong suốt cuộc đời nhìn chung khoảng 1% (thể I 0,4–1,6%, thể II khoảng 0,5%). Tuổi khởi phát trung bình tương đối trẻ (ví dụ: thể I trung bình khoảng 30 tuổi).
Phương pháp điều trị
- Điều trị bằng thuốc (tiêu chuẩn)
- Thuốc ổn định khí sắc: Lithium (hiệu quả dự phòng, có bằng chứng liên quan đến giảm nguy cơ tự sát), valproate (acid valproic), carbamazepine, lamotrigine (đặc biệt giúp dự phòng trầm cảm).
- Thuốc chống loạn thần (đặc biệt trong giai đoạn cấp của hưng cảm và điều trị duy trì): olanzapine, risperidone, aripiprazole, quetiapine, v.v. (dùng đơn độc hoặc phối hợp với thuốc ổn định khí sắc).
- Thuốc chống trầm cảm: Sử dụng thận trọng trong giai đoạn trầm cảm (dùng đơn độc có nguy cơ chuyển sang hưng cảm → khuyến cáo phối hợp với thuốc ổn định khí sắc).
- Khác: Một số thuốc (như gabapentin, topiramate, v.v.) được sử dụng hỗ trợ, nhưng bằng chứng còn hạn chế.
- Điều trị không dùng thuốc
- Điều trị tâm lý - xã hội: Giáo dục tâm lý, liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), liệu pháp tập trung vào gia đình, liệu pháp giữa các cá nhân và nhịp điệu xã hội (duy trì nhịp sinh hoạt hằng ngày), v.v. hữu ích trong phòng ngừa tái phát và phục hồi chức năng.
- Điều trị nội trú: Khi bị hưng cảm nặng (hành vi nguy hiểm, có nguy cơ gây hại cho người khác, suy giảm chức năng nghiêm trọng) hoặc khi nguy cơ tự gây hại và tự sát cao trong trầm cảm nặng.
- Liệu pháp sốc điện (ECT): Cân nhắc khi không đáp ứng với điều trị bằng thuốc hoặc trong tình trạng cấp tính nặng (loạn thần nặng, tình trạng nghiêm trọng trong thai kỳ, trầm cảm hoặc hưng cảm đe dọa tính mạng).
- Theo dõi và quản lý an toàn
- Lithium: Cần xét nghiệm định kỳ nồng độ trong máu (trong phạm vi điều trị), chức năng thận và chức năng tuyến giáp.
- Valproate: Xét nghiệm chức năng gan và tiểu cầu; giải thích về nguy cơ cao liên quan đến dị tật khi phụ nữ mang thai (đặc biệt là nguy cơ dị tật thai nhi).
- Thuốc chống loạn thần: Theo dõi cân nặng, đường huyết, lipid (bất thường chuyển hóa) và tác dụng phụ vận động.
- Lamotrigine: Theo dõi phát ban (đặc biệt trong giai đoạn đầu) (ngừng thuốc ngay khi phát ban nặng).
- Quản lý lối sống
- Ngủ, ăn uống và tập thể dục điều độ; tránh rượu, caffeine và lạm dụng chất; kiểm soát stress; tuân thủ dùng thuốc; ghi lại các dấu hiệu sớm của triệu chứng (giảm ngủ, thay đổi khí sắc) và trao đổi với bác sĩ điều trị.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng và hồ sơ cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, không kê đơn và thuốc đông y) cùng thời gian dùng thuốc
- Giấy chẩn đoán, hồ sơ nhập viện và kết quả xét nghiệm trước đây (đặc biệt là xét nghiệm điện giải, chức năng gan, thận và tuyến giáp gần đây, xét nghiệm nồng độ thuốc)
- Tiền sử gia đình (rối loạn lưỡng cực, tâm thần phân liệt, tự sát, vấn đề về rượu và chất gây nghiện)
- Nhật ký triệu chứng (ghi hằng ngày về thay đổi khí sắc, thời gian ngủ, mức độ hoạt động, thời điểm xuất hiện hành vi bốc đồng)
- Thông tin về ý nghĩ hoặc hành vi tự gây hại và tự sát gần đây
- Khả năng mang thai/tình trạng cho con bú (đối với phụ nữ)
- Lịch sử sử dụng rượu và chất gây nghiện
- Thông tin chính cần cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú (ví dụ câu hỏi)
- Trong vài ngày/tuần gần đây, thời gian ngủ và mức năng lượng của bạn đã thay đổi như thế nào?
- Giai đoạn khí sắc phấn khởi kéo dài bao lâu (mấy ngày), và trong thời gian đó hành vi của bạn thay đổi như thế nào (chi tiêu, bốc đồng, lái xe, v.v.)?
- Gần đây bạn có ý nghĩ hoặc kế hoạch tự gây hại hay tự sát không?
- Bạn có đang gặp tác dụng phụ nghiêm trọng do các thuốc hiện đang dùng không?
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Các tác dụng phụ chính của thuốc này là gì và cần theo dõi với tần suất như thế nào?
- Lithium (hoặc valproate) có phù hợp với tôi không? Ưu điểm và nhược điểm là gì?
- Dùng thuốc chống trầm cảm có nguy cơ chuyển sang hưng cảm không? Làm thế nào để phòng ngừa?
- Tiên lượng ngắn hạn và dài hạn có thể kỳ vọng từ việc điều trị là gì? Cần làm gì để giảm nguy cơ tái phát?
- Nếu có kế hoạch mang thai hoặc cho con bú thì quản lý thuốc như thế nào?
- Nếu xảy ra tình huống cấp cứu (xung động tự gây hại, lú lẫn nghiêm trọng) thì cần xử trí như thế nào?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Gần đây tôi ngủ ít đi còn vài giờ, nói nhanh và bốc đồng hơn bình thường. Làm thế nào để đánh giá đây có phải là dấu hiệu hưng cảm hay không và có cần điều trị ngay không?
- Hiện tôi đang dùng thuốc chống trầm cảm nhưng khí sắc đột nhiên phấn khởi (hoặc bắt đầu hoạt động quá mức). Tôi có nên tiếp tục dùng thuốc không, hay nên chuyển sang/phối hợp với thuốc ổn định khí sắc?
- Về lâu dài, giữa lithium và valproate, thuốc nào phù hợp hơn để phòng ngừa tái phát? Nên lựa chọn như thế nào khi cân nhắc các yếu tố nguy cơ cá nhân (thận, gan, khả năng sinh sản, v.v.)?
Cảnh báo khẩn cấp: Nếu có ý nghĩ tự gây hại hoặc tự sát, khả năng gây hại cho người khác, mất khả năng phán đoán nghiêm trọng (hoàn toàn không ăn hoặc ngủ, v.v.), hãy liên hệ ngay với phòng cấp cứu hoặc cơ sở điều trị.