Hôn mê

Chấn thương sọ não do ngoại lực (Traumatic brain injury, bao gồm chấn động não)

1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tình trạng xảy ra rối loạn chức năng não tạm thời hoặc kéo dài do tác động từ bên ngoài. Bệnh có nhiều mức độ, từ chấn động não nhẹ không có tổn thương cấu trúc rõ rệt đến chấn thương sọ não nặng kèm xuất huyết, dập não và tổn thương cấu trúc tiến triển.
• Nguyên nhân: Chấn thương do tai nạn giao thông, ngã, tai nạn lao động, chấn thương thể thao, hành hung và các tác động ngoại lực khác. Có thể là chấn thương kín (tổn thương bên trong hộp sọ) hoặc chấn thương hở.
• Sinh lý bệnh: Các cơ chế chính bao gồm những thay đổi về điện sinh lý và chuyển hóa của mô não do va đập, tổn thương sợi thần kinh (tổn thương sợi trục lan tỏa), xuất huyết do vỡ mạch máu và phù não.
• Triệu chứng chính: Mất ý thức (tạm thời hoặc kéo dài), chóng mặt, buồn nôn·nôn, đau đầu, rối loạn trí nhớ, giảm khả năng tập trung, quá nhạy cảm với các kích thích giác quan, mệt mỏi, hôn mê, co giật, liệt nửa người. Các triệu chứng có thể xuất hiện ngay lập tức hoặc sau vài phút đến vài giờ.

2) Phương pháp điều trị và những điểm cần lưu ý

• Xử trí ban đầu (tình huống cấp cứu)
  • Nếu giảm ý thức, nôn kéo dài, thiếu hụt thần kinh hoặc nghi ngờ xuất huyết não, cần đến ngay khoa cấp cứu.
  • Kiểm tra bằng chẩn đoán hình ảnh cấp cứu (CT tương đối nhanh) để xác định có xuất huyết hoặc dập não hay không. Khi cần, tiến hành phẫu thuật cấp cứu (lấy máu tụ, mở sọ giảm áp).
  • Trong trường hợp nặng, kiểm soát đường thở, thở máy, theo dõi áp lực nội sọ và kiểm soát áp lực nội sọ bằng các dung dịch ưu trương (như mannitol).
• Điều trị bằng thuốc
  • Đau: Khuyến nghị dùng acetaminophen (Tylenol). Cần thận trọng với NSAIDs trong giai đoạn đầu do xem xét nguy cơ chảy máu.
  • Phòng ngừa co giật: Có thể cân nhắc dùng thuốc chống co giật trong thời gian ngắn nếu nguy cơ lên cơn cấp tính cao.
  • Khác: Nếu có xuất huyết hoặc rối loạn đông máu, cần điều chỉnh (dùng chế phẩm máu, ngừng thuốc chống đông, v.v.).
• Điều trị không phẫu thuật (nhẹ đến trung bình)
  • Ổn định và nghỉ ngơi (tránh quá tải về nhận thức/thể chất), từ từ trở lại các hoạt động (theo chỉ định của bác sĩ).
  • Chương trình phục hồi chức năng đa chuyên ngành, bao gồm trị liệu nhận thức, vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và ngôn ngữ trị liệu.
• Quản lý dài hạn
  • Đánh giá tâm lý thần kinh và phục hồi chức năng đối với những thay đổi về khả năng tập trung, trí nhớ và hành vi.
  • Điều trị theo triệu chứng đối với đau mạn tính, đau đầu, rối loạn giấc ngủ, trầm cảm và lo âu.
• Những điểm cần lưu ý và biến chứng
  • Người bị chấn thương tái diễn, người đang dùng thuốc chống đông, người cao tuổi và người mắc bệnh xuất huyết cần được đánh giá ngay lập tức dù triệu chứng nhẹ.
  • Biến chứng: Suy giảm nhận thức kéo dài (rối loạn nhận thức sau chấn thương), đau đầu mạn tính, hội chứng sau chấn động não (triệu chứng kéo dài từ vài tuần đến vài tháng), co giật sau chấn thương, thiếu hụt thần kinh, bệnh não chấn thương mạn tính (nguy cơ tăng khi bị chấn thương lặp lại).
• Quản lý sinh hoạt
  • Đảm bảo ngủ đủ giấc và kiểm soát căng thẳng, tránh rượu và ma túy, tuân thủ hướng dẫn trở lại sinh hoạt hằng ngày và tập luyện theo từng bước (trao đổi với bác sĩ và nhóm phục hồi chức năng).

3) Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và những điều cần xác nhận)

• Vật dụng/tài liệu cần chuẩn bị

  • Danh sách các thuốc hiện đang sử dụng (bao gồm thuốc chống đông và thuốc chống kết tập tiểu cầu)
  • Thời gian và tình huống xảy ra tai nạn (hướng·mức độ tác động), thời điểm bắt đầu triệu chứng và ghi chép diễn tiến
  • Bản sao kết quả các xét nghiệm trước đây (CT/MRI/khám nhận thức thần kinh), nếu có
  • Nhật ký triệu chứng (ghi lại tần suất·mức độ đau đầu, chóng mặt, nôn, thay đổi ý thức, v.v.)

• Các mục cần kiểm tra ngay xem triệu chứng có nặng lên hay không

  • Lú lẫn ý thức, nôn kéo dài/thường xuyên, liệt mặt·chi, co giật, đau đầu dữ dội đột ngột nặng lên, hô hấp·tuần hoàn không ổn định

• Thông tin hữu ích nên cung cấp khi đến khám

  • Việc sử dụng rượu·ma túy tại thời điểm xảy ra tai nạn, bệnh thần kinh·tiền sử phẫu thuật trước đây, bệnh nền (bệnh xuất huyết, tăng huyết áp, đái tháo đường, v.v.)

• Ví dụ câu hỏi·ghi chép của bệnh nhân (câu hỏi ngắn có thể sử dụng khi khám ngoại trú)

  • Bạn đã bị tác động vào thời điểm nào và triệu chứng đầu tiên là gì?
  • Bạn có bị mất ý thức không? Thời gian kéo dài bao lâu?
  • Những yếu tố nào (giấc ngủ·hoạt động, v.v.) khiến triệu chứng thuyên giảm hoặc nặng lên?

4) Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Trong tình trạng hiện tại, cần làm thêm những xét nghiệm nào (CT/MRI/khám tâm lý thần kinh)?"
• "Có thể sử dụng những thuốc nào để giảm đau và các tác dụng phụ là gì?"
• "Khi nào tôi có thể an toàn bắt đầu lại các hoạt động hằng ngày (lái xe, trở lại nơi làm việc, tập luyện)?"
• "Khi nào cần bắt đầu phục hồi chức năng (vật lý trị liệu/phục hồi nhận thức) và mục tiêu là gì?"
• "Làm thế nào để phòng ngừa hoặc theo dõi các biến chứng trong tương lai (co giật, đau đầu mạn tính, suy giảm nhận thức)?"

5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Ngay cả khi không bị mất ý thức, có thể chẩn đoán chấn động não (chấn thương sọ não) không? Trong trường hợp của tôi, bác sĩ sẽ đánh giá dựa trên tiêu chuẩn nào?"
• "Tôi đang dùng thuốc chống đông, vậy cần quản lý như thế nào sau tai nạn? Tiêu chí nào cho thấy tôi cần đến khoa cấp cứu?"

(Tham khảo: Ngay cả khi chấn thương đầu nhẹ, khuyến nghị theo dõi trong 24~48 giờ; người cao tuổi, người dùng thuốc chống đông và người có nguy cơ chảy máu cần được đánh giá cấp cứu ngay lập tức.)