Bệnh Wilson

Áp xe gan (Liver abscess)

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Là bệnh trong đó hình thành ổ mủ (áp xe) trong mô gan; tùy theo nguyên nhân, bệnh được chia thành áp xe sinh mủ (do vi khuẩn) hoặc áp xe do amip (Entamoeba histolytica).
• Sinh lý bệnh chính: Do tắc nghẽn ống mật và nhiễm trùng đường mật, nhiễm trùng trong ổ bụng lan truyền qua hệ tĩnh mạch cửa, nhiễm trùng qua đường máu (nhiễm khuẩn huyết), tổn thương sau chấn thương hoặc phẫu thuật, vi khuẩn hay ký sinh trùng lắng đọng và phát triển trong mô gan, gây hoại tử và hình thành mủ.
• Triệu chứng chính:
  • Sốt (kèm rét run), đau hạ sườn phải hoặc đau vùng thượng vị
  • Buồn nôn, nôn, chán ăn, mệt mỏi
  • Gan to, đau khi ấn, đôi khi vàng da
  • Tiêu chảy (đặc biệt trong áp xe do amip), mệt mỏi toàn thân
• Dấu hiệu lâm sàng: Có thể nghi ngờ khi xuất hiện sốt kèm đau hạ sườn phải và bằng chứng viêm (tăng bạch cầu, tăng CRP). Áp xe do amip có thể liên quan đến tiêu chảy, tiền sử vệ sinh và tiền sử đi du lịch.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc sau khi chẩn đoán: Bắt đầu dùng kháng sinh (điều trị kinh nghiệm) càng sớm càng tốt + dẫn lưu ổ áp xe (khi cần).
• Điều trị bằng kháng sinh
  • Áp xe gan sinh mủ (do vi khuẩn): Cần bao phủ rộng vi khuẩn Gram âm và vi khuẩn kỵ khí.
    • Ví dụ điều trị kinh nghiệm: cephalosporin thế hệ 3 (ví dụ nhóm ceftriaxone) + metronidazole hoặc thuốc beta-lactam/chất ức chế beta-lactamase như piperacillin–tazobactam; cân nhắc carbapenem trong trường hợp nặng.
    • Thời gian điều trị: Thông thường dùng đường tĩnh mạch (IV) trong 2–3 tuần, sau đó chuyển sang thuốc uống tùy tình trạng, với tổng thời gian 4–6 tuần (điều chỉnh theo tình trạng người bệnh và kết quả hình ảnh học).
  • Áp xe gan do amip: Trước tiên điều trị bằng nhóm metronidazole (thường dùng trong vài ngày đến từ 1 tuần trở lên), sau đó bổ sung thuốc hấp thu qua đường uống để loại bỏ ký sinh trùng trong ruột (ví dụ paromomycin) nhằm phòng tái nhiễm.
  • Bác sĩ điều trị sẽ quyết định loại thuốc, liều lượng và thời gian chính xác dựa trên tình trạng người bệnh, bệnh nền và kết quả nuôi cấy.
• Dẫn lưu (Drainage)
  • Chọc hút hoặc đặt ống qua da (dẫn lưu qua da) dưới hướng dẫn của siêu âm/CT là tiêu chuẩn: thường chọc hút bằng kim dưới hướng dẫn siêu âm, sau đó đặt ống thông để dẫn lưu.
  • Có thể cân nhắc điều trị bảo tồn không dẫn lưu trong trường hợp có nhiều ổ áp xe, ổ áp xe nhỏ hoặc đáp ứng tốt với kháng sinh.
  • Nếu không thể dẫn lưu đầy đủ, hoặc có biến chứng (như vỡ ổ áp xe) hay vị trí giải phẫu phức tạp, có thể cân nhắc dẫn lưu phẫu thuật hoặc phẫu thuật cắt bỏ.
• Phẫu thuật: Được thực hiện khi dẫn lưu thất bại, ổ áp xe bị vỡ, có biến chứng phối hợp trong ổ bụng hoặc khoang ngực, hoặc cần xử trí bằng phẫu thuật do bệnh ác tính nền.
• Theo dõi: Kiểm tra xét nghiệm máu (bạch cầu, CRP), xét nghiệm chức năng gan và lặp lại chẩn đoán hình ảnh (siêu âm hoặc CT) để xác nhận hiệu quả dẫn lưu và tình trạng nhiễm trùng cải thiện.
• Quản lý sinh hoạt và lưu ý:
  • Đến bệnh viện ngay khi xuất hiện dấu hiệu diễn biến nặng như sốt, đau bụng, khó thở hoặc hạ huyết áp.
  • Cần thận trọng với rượu và các thuốc gây độc cho gan vì có thể làm tổn thương gan nặng hơn.
  • Trong trường hợp áp xe do amip, việc giữ vệ sinh cá nhân và vệ sinh nguồn nước uống rất quan trọng.
• Biến chứng: Vỡ ổ áp xe (viêm phúc mạc, viêm màng phổi/tràn dịch màng phổi), nhiễm khuẩn huyết, áp xe lan đến các cơ quan ngoài gan (phổi, tim...), biến chứng tĩnh mạch cửa, chảy máu, v.v.
• Tiên lượng: Tiên lượng tốt khi được điều trị bằng kháng sinh và dẫn lưu phù hợp. Nếu trì hoãn điều trị, nguy cơ tử vong và biến chứng sẽ tăng.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc đông y và thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử dị ứng thuốc
  • Bản sao hoặc hồ sơ các kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu gần đây, xét nghiệm chức năng gan, hình ảnh siêu âm/CT, v.v.)
  • Thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (kiểu sốt, vị trí và mức độ thay đổi của cơn đau, có tiêu chảy hoặc nôn hay không)
  • Tiền sử đi du lịch gần đây (đến khu vực có điều kiện vệ sinh kém), phơi nhiễm với ngộ độc thực phẩm, phẫu thuật hoặc thủ thuật xâm lấn gần đây
  • Bệnh nền (sỏi mật, bệnh đường mật, đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, v.v.)
• Những thông tin cần ghi lại khi khám ngoại trú
  • Nhật ký nhiệt độ, huyết áp và triệu chứng (thời điểm triệu chứng cải thiện hoặc nặng lên, mối liên quan với bữa ăn)
• Ví dụ câu hỏi (chuẩn bị để hỏi bác sĩ khi khám)
  • Có thể chuẩn bị một câu tóm tắt ngắn gọn thời điểm xuất hiện và diễn biến triệu chứng
  • Xác nhận sự cần thiết của việc xét nghiệm bệnh phẩm nuôi cấy (máu, dịch dẫn lưu) trước khi điều trị bằng kháng sinh

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Bác sĩ cho rằng nguyên nhân gây áp xe của tôi là gì (do sinh mủ hay do amip)?"
• "Tôi có cần dẫn lưu (chọc hút/đặt ống dẫn lưu) không? Thời điểm tiêu chuẩn là khi nào?"
• "Loại kháng sinh tôi cần dùng và thời gian dự kiến là bao lâu? Tác dụng phụ là gì?"
• "Diễn biến điều trị sẽ được theo dõi như thế nào (tần suất xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh, v.v.)?"
• "Trong thời gian điều trị hoặc sau khi xuất viện, tôi cần lưu ý những gì về sinh hoạt và chế độ ăn uống?"
• "Tiên lượng của tôi như thế nào? Khả năng tái phát là bao nhiêu?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Ổ áp xe của tôi có phải do amip không? Nếu đúng thì có cần điều trị đồng thời ký sinh trùng trong ruột không (có cần thêm thuốc hay không)?"
• "Dựa trên kích thước, số lượng và vị trí của ổ áp xe, tiêu chí để quyết định chỉ cần dẫn lưu qua da hay cần phẫu thuật là gì?"

(Việc quyết định y tế phụ thuộc vào tình trạng cá nhân và kết quả xét nghiệm của từng người bệnh. Hãy trao đổi với bác sĩ điều trị để được chẩn đoán chính xác và lập kế hoạch điều trị.)