1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Bạch hầu là bệnh truyền nhiễm cấp tính do độc tố do Corynebacterium diphtheriae tạo ra, hình thành màng (giả mạc) ở các mô biểu mô như hầu, khoang mũi và thanh quản, đồng thời có thể gây tổn thương các cơ quan như cơ tim và thần kinh do tác động của độc tố toàn thân. Tại Hàn Quốc, bệnh được phân loại là bệnh truyền nhiễm cấp độ 1 theo quy định pháp luật, và tỷ lệ mắc bệnh đã giảm đáng kể nhờ tiêm chủng (DPT).
- Nguyên nhân và lây truyền: Bệnh lây truyền qua dịch tiết đường hô hấp (nước bọt, dịch mũi, ho) của người mắc bệnh hoặc người mang vi khuẩn, hoặc qua tiếp xúc với vùng da có tổn thương. Thời gian ủ bệnh thường là 2–6 ngày.
- Sinh lý bệnh: Vi khuẩn bám vào niêm mạc, gây viêm tại chỗ và hình thành giả mạc màu trắng xám; một số chủng tiết độc tố, gây tác động độc lên cơ tim, thần kinh và các cơ quan khác thông qua đường máu.
- Triệu chứng chính: Đau họng, giả mạc ở hầu họng (màng trắng/xám), sốt (từ nhẹ đến cao), ho·khàn tiếng (khi thanh quản bị ảnh hưởng), khó thở, chán ăn, mệt mỏi toàn thân, sưng hạch bạch huyết, chảy nước mũi·chảy máu cam (khi khoang mũi bị ảnh hưởng), hiếm khi có tổn thương da.
- Yếu tố nguy cơ/đặc điểm dịch tễ: Nguy cơ mắc bệnh chủ yếu cao ở trẻ nhỏ (đặc biệt là trẻ từ 4 tuổi trở xuống), và bệnh thường gặp hơn vào mùa thu·đông. Tỷ lệ mắc bệnh đã giảm đáng kể nhờ tiêm chủng.
2) Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc tức thời
- Cần nhanh chóng sử dụng kháng độc tố (antitoxin) trước khi xuất hiện các biến chứng do độc tố như viêm cơ tim và liệt thần kinh.
- Đồng thời sử dụng kháng sinh (chủ yếu là nhóm penicillin hoặc erythromycin) để loại bỏ vi khuẩn và giảm khả năng lây truyền.
- Điều trị bằng thuốc
- Kháng độc tố: Kháng độc tố có nguồn gốc từ huyết thanh ngựa (EQUINE) là tiêu chuẩn điều trị, cần kiểm tra phản ứng quá mẫn (phản vệ) trước khi dùng. Nếu có triệu chứng nghiêm trọng hoặc nghi ngờ phơi nhiễm độc tố, cần tiến hành test quá mẫn trên da rồi lập tức sử dụng thuốc.
- Kháng sinh: Penicillin (ví dụ: benzathine penicillin hoặc procaine penicillin) hoặc erythromycin (hoặc kháng sinh được chỉ định như amoxicillin). Thời gian dùng thuốc phụ thuộc vào tình trạng tại chỗ và kết quả nuôi cấy.
- Điều trị hỗ trợ
- Đảm bảo đường thở: Nếu khó thở do phù nề thanh quản·thanh môn hoặc do giả mạc, ưu tiên đảm bảo đường thở (oxy, đặt nội khí quản hoặc mở khí quản).
- Nhập viện và cách ly: Cách ly cho đến khi xác nhận kết quả nuôi cấy âm tính sau khi dùng kháng sinh (thông thường là 2 lần liên tiếp âm tính hoặc sau khi đã qua thời gian được chỉ định).
- Nghỉ ngơi và theo dõi: Khuyến cáo tuyệt đối nghỉ ngơi trong 1–2 tuần đầu; ngay cả trong thời kỳ hồi phục cũng cần tránh làm việc quá sức trong khoảng 1 tháng và theo dõi các triệu chứng ở cơ tim·thần kinh.
- Biện pháp phòng ngừa·y tế công cộng
- Sử dụng kháng sinh dự phòng cho người tiếp xúc (theo hướng dẫn quốc gia) và kiểm tra/bổ sung lịch sử tiêm chủng.
- Khai báo với cơ quan y tế (bệnh truyền nhiễm theo quy định pháp luật).
- Xử trí biến chứng
- Khi xuất hiện viêm cơ tim (theo dõi điện tâm đồ và men tim) hoặc biến chứng thần kinh (co giật·liệt), cần phối hợp với chuyên khoa và điều trị tích cực.
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ dùng·thông tin cần cung cấp và ví dụ câu hỏi cần chuẩn bị)
- Đồ dùng cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thuốc thảo dược Hàn Quốc·thực phẩm bổ sung)
- Hồ sơ tiêm chủng gần đây (bao gồm DPT)
- Ghi chú về ngày bắt đầu và diễn biến triệu chứng (sốt, khó thở, khó nuốt, thay đổi giọng nói, v.v.)
- Lịch sử đi lại gần đây (có đi nước ngoài hay không) và người tiếp xúc (khả năng phơi nhiễm với người mắc bệnh)
- Bản sao kết quả xét nghiệm trước đây (nuôi cấy hoặc chẩn đoán hình ảnh), nếu có
- Những điều cần báo trước cho nhân viên y tế
- Tiền sử dị ứng với huyết thanh ngựa hoặc các chế phẩm huyết thanh trước đây
- Các bệnh nền về hô hấp·tim mạch như hen suyễn·bệnh tim
- Có đang mang thai hay không (khi cân nhắc sử dụng kháng sinh·kháng độc tố)
- Ví dụ về các câu hỏi cần chuẩn bị để trả lời (những câu hỏi chính bác sĩ sẽ hỏi khi khám ngoại trú)
- Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào? Ban đầu có những triệu chứng gì?
- Có triệu chứng khó thở, khó nuốt hoặc thay đổi giọng nói không?
- Gần đây đã tiêm vắc-xin DPT (bạch hầu) vào thời điểm nào?
- Có thành viên gia đình hoặc người quen nào có cùng triệu chứng không?
- Có tiền sử dị ứng với thuốc·huyết thanh không?
4) Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này (kháng sinh/kháng độc tố) là gì?
- Tiên lượng của bệnh như thế nào? Cần cách ly/điều trị trong bao lâu?
- Sau khi hồi phục, khi nào có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày (đi học·đi làm)?
- Cần quản lý gia đình·người sống cùng (xét nghiệm và biện pháp phòng ngừa cho người tiếp xúc) như thế nào?
- Dấu hiệu của viêm cơ tim hoặc biến chứng thần kinh là gì, và trong trường hợp nào cần lập tức đến bệnh viện?
5) Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Liên quan đến kháng độc tố
- Có cần sử dụng kháng độc tố (huyết thanh ngựa) không? Test phản ứng quá mẫn trước khi dùng được tiến hành như thế nào?
- Liên quan đến phòng ngừa·tiêm chủng
- Tôi (hoặc con tôi) không chắc chắn về lịch sử tiêm DPT; có cần tiêm bổ sung (liều nhắc lại) không và nên tiêm khi nào?
(Tóm tắt tham khảo: thời gian ủ bệnh 2–6 ngày, đường lây truyền chính là dịch tiết đường hô hấp và tiếp xúc trực tiếp, kháng độc tố có nguồn gốc từ huyết thanh ngựa nên cần kiểm tra phản ứng quá mẫn, dùng phối hợp với kháng sinh, khuyến cáo nghỉ ngơi khoảng 2 tuần đầu, biến chứng có thể gồm viêm cơ tim·viêm thần kinh·liệt, phòng ngừa chủ yếu dựa vào vắc-xin DPT và quản lý người tiếp xúc.)