nhiễm E. coli

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Escherichia coli (E. coli) là một thành viên của hệ vi khuẩn đường ruột bình thường, nhưng một số chủng gây bệnh có thể xâm nhập vào cơ thể qua thực phẩm, nước hoặc tiếp xúc, gây ra nhiều biểu hiện lâm sàng như viêm ruột, nhiễm trùng đường tiết niệu, nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não ở trẻ sơ sinh. Việc ăn uống thực phẩm hoặc nước bị ô nhiễm trong môi trường nóng ẩm, thói quen sinh hoạt kém vệ sinh (ví dụ: rửa tay không đầy đủ, vệ sinh kém sau khi đi đại tiện) và một số hình thức tiếp xúc tình dục có thể làm tăng nguy cơ lây truyền.
• Nguyên nhân chính: Sự bám dính vào niêm mạc ruột, tạo độc tố hoặc tác động xâm lấn của các chủng E. coli gây bệnh (ETEC, EPEC, EHEC/STEC, EIEC, UPEC, v.v.).
• Tóm tắt sinh lý bệnh: Tùy theo loại chủng, vi khuẩn bám vào niêm mạc ruột và tiết độc tố (ví dụ: độc tố chịu nhiệt, độc tố không chịu nhiệt, độc tố Shiga), hoặc gây viêm và tiêu chảy thông qua sự xâm lấn mô. Trong nhiễm trùng đường tiết niệu, vi khuẩn bám và phát triển trong đường tiết niệu, gây viêm và các triệu chứng khi đi tiểu; trong một số trường hợp, vi khuẩn xâm nhập vào máu và gây nhiễm trùng toàn thân.
• Triệu chứng điển hình: Tiêu chảy (phân lỏng như nước hoặc có máu), đau bụng (dạng co thắt), nôn, buồn nôn, sốt, đau đầu, mệt mỏi toàn thân. Khi nhiễm trùng đường tiết niệu có thể có tiểu nhiều lần, đau buốt khi tiểu, tiểu máu, mủ trong nước tiểu, v.v.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Hầu hết các trường hợp nhiễm E. coli đường ruột sẽ cải thiện nhờ bù dịch, điện giải và điều trị triệu chứng. Nếu có dấu hiệu mất nước (chóng mặt, giảm lượng nước tiểu, mạch nhanh, v.v.) thì cần nhập viện và truyền dịch tĩnh mạch.
• Điều trị bằng thuốc:
  • Bù dịch và điện giải (ORS đường uống hoặc dịch truyền IV).
  • Kháng sinh: Được quyết định tùy theo chủng vi khuẩn và biểu hiện lâm sàng.
    • Trong tiêu chảy do du lịch không xâm lấn hoặc tiêu chảy do vi khuẩn nặng, lựa chọn kháng sinh theo kinh nghiệm hoặc dựa trên kết quả xét nghiệm (ví dụ: một liều duy nhất fluoroquinolone hoặc azithromycin ở người lớn, v.v.) — cần tuân theo kiểu kháng thuốc tại địa phương và hướng dẫn lâm sàng.
    • Nhiễm trùng đường tiết niệu (UPEC): lựa chọn kháng sinh (ví dụ: nitrofurantoin, trimethoprim-sulfamethoxazole, fosfomycin, v.v.) dựa trên kết quả nuôi cấy nước tiểu và độ nhạy cảm.
    • Đối với trẻ sơ sinh, nhiễm khuẩn huyết hoặc nhiễm trùng xâm lấn nặng, cần điều trị bằng kháng sinh đường tĩnh mạch sau khi nhập viện.
  • Lưu ý: Nếu nghi ngờ nhiễm E. coli sinh độc tố Shiga (EHEC/STEC), việc sử dụng kháng sinh có thể làm tăng nguy cơ HUS (hội chứng tán huyết–urê huyết), vì vậy cần cân nhắc thận trọng việc sử dụng kháng sinh. Ngoài ra, thuốc chống tiêu chảy (ví dụ: loperamide, v.v.) có thể chống chỉ định khi nghi ngờ tiêu chảy do độc tố hoặc tiêu chảy xâm lấn (có khả năng làm chậm thải loại tác nhân gây bệnh còn lưu lại và làm tăng biến chứng).
• Thủ thuật/phẫu thuật: Nhìn chung không cần thiết. Tuy nhiên, nếu xảy ra biến chứng như viêm phúc mạc hoặc thủng ruột, có thể cần điều trị ngoại khoa.
• Quản lý sinh hoạt và lưu ý:
  • Uống đủ nước và nghỉ ngơi.
  • Đến cơ sở y tế ngay lập tức nếu sốt cao, tiêu chảy có máu, đau bụng dữ dội, nôn kéo dài, có triệu chứng mất nước hoặc triệu chứng thần kinh (như lú lẫn, v.v.).
  • Tuân thủ vệ sinh tay và vệ sinh thực phẩm, tránh uống nước bị ô nhiễm.
  • Đối với sản phụ hoặc trẻ sơ sinh, khuyến nghị duy trì vệ sinh (rửa tay, giữ sạch sẽ khi cho bú); trẻ sơ sinh là nhóm nguy cơ cao, vì vậy cần trao đổi với bác sĩ để quyết định việc cách ly và chăm sóc.

Những điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm kháng sinh, thuốc chống đông máu, thuốc ức chế miễn dịch, v.v.)
  • Ghi chép nhiệt độ cơ thể gần đây, lượng nước tiểu, số lần nôn/tiêu chảy và tính chất phân (bao gồm phân lỏng như nước/có máu/có chất nhầy)
  • Lịch sử ăn uống gần đây (ăn ngoài, thực phẩm sống, hải sản, v.v.), lịch sử du lịch gần đây (trong và ngoài nước), lịch sử tiếp xúc với bệnh viện hoặc cơ sở chăm sóc dài hạn
  • Bệnh nền (đái tháo đường, bệnh thận, tình trạng suy giảm miễn dịch, mang thai, v.v.) và kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm nước tiểu, phân, máu)
  • Đối với trẻ em và trẻ sơ sinh, tình trạng bú mẹ và kiểu bú, đại tiện
• Mẫu xét nghiệm có thể xuất trình cho bác sĩ khi khám ngoại trú:
  • Nếu có thể, mẫu phân (bảo quản và nộp theo hướng dẫn xét nghiệm)
  • Mẫu nước tiểu (khi có triệu chứng đường tiết niệu)
• Ví dụ các câu hỏi cần kiểm tra (tự xác nhận trước khi đặt lịch với nhân viên y tế):
  • Có hay không các triệu chứng mất nước (môi khô, giảm lượng nước tiểu, uể oải, v.v.)
  • Có máu trong phân hoặc sốt cao kéo dài hay không
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến của triệu chứng (mấy giờ/mấy ngày)
  • Gần đây có sử dụng kháng sinh hay không

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Hiệu quả mong đợi và tác dụng phụ thường gặp của thuốc này (kháng sinh được kê đơn) là gì?
• Tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào đối với các triệu chứng của mình (nuôi cấy phân, xét nghiệm độc tố Shiga, nuôi cấy nước tiểu, v.v.)?
• Khi nào tôi cần đến bệnh viện (khoa cấp cứu/nhập viện)? Tiêu chí nào cho phép tôi tự theo dõi và chăm sóc tại nhà?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Khi tiêu chảy có lẫn máu và kèm sốt cao, có cần sử dụng kháng sinh ngay không, hay nên xét nghiệm trước?
• Khi trẻ sơ sinh hoặc sản phụ bị tiêu chảy, có thể tiếp tục cho trẻ bú mẹ không? Có cần cách ly trẻ sơ sinh không?

Thông tin bổ sung (tóm tắt)

• Khoa khám: Khoa Bệnh truyền nhiễm (hoặc Khoa Tiêu hóa, Khoa Nhi và Thanh thiếu niên, Khoa Tiết niệu có thể tham gia tùy theo tình trạng lâm sàng)
• Các biến chứng có thể bao gồm hội chứng tán huyết–urê huyết (HUS), nhiễm khuẩn huyết, biến chứng đường tiết niệu (viêm bể thận, suy thận) và viêm khớp phản ứng; các nhóm nguy cơ cao (trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch) có thể có diễn tiến nặng hơn.