Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Tình trạng lệ đạo (đường dẫn nước mắt) bị tắc một phần hoặc hoàn toàn, khiến nước mắt không thể chảy xuống mũi (chảy nước mắt, tiết dịch, v.v.).
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh:
- Bẩm sinh: Ở trẻ sơ sinh, thường còn sót một màng mỏng ở phần xa của lệ đạo (tắc điểm lệ) (khoảng 5% trẻ sơ sinh). Phần lớn (80–90%) tự thông trong vòng 2–4 tháng sau sinh.
- Mắc phải (người lớn): Có liên quan đến viêm túi lệ mạn tính (viêm túi lệ mạn tính), hẹp do tuổi già (thay đổi thoái hóa), viêm xoang mạn tính, viêm kết mạc, v.v. Cũng có trường hợp hẹp vô căn.
- Vị trí tắc: Nước mắt có thể bị ứ đọng do hẹp/tắc tại bất kỳ vị trí nào từ điểm lệ → lệ quản (canaliculus) → lệ quản chung → túi lệ → lệ đạo; vi khuẩn sinh sôi có thể gây viêm.
- Triệu chứng chính:
- Chảy nước mắt dai dẳng hoặc tái diễn (nước mắt ứ đọng/tràn ra, epiphora)
- Tiết dịch nhầy hoặc mủ (ghèn mắt, trào ngược từ điểm lệ)
- Đau khi ấn vào vùng túi lệ (khi viêm cấp tính), đỏ và sưng
- Trẻ sơ sinh: nhiều ghèn mắt, chảy nước mắt (phần lớn cải thiện bằng điều trị bảo tồn)
Phương pháp điều trị
- Điều trị bảo tồn/điều trị ban đầu (đặc biệt ở trẻ sơ sinh)
- Xoa bóp túi lệ (Crigler): nhẹ nhàng ấn xuống và vào trong theo hướng túi lệ (thực hiện nhiều lần mỗi ngày theo chỉ dẫn của bác sĩ). Không dùng lực quá mạnh.
- Kháng sinh tại chỗ (khi dịch tiết có mủ) và giữ vệ sinh (lau vùng quanh mắt).
- Phần lớn trường hợp tắc lệ đạo bẩm sinh cải thiện trong vòng 2–6 tháng, vì vậy ưu tiên theo dõi và điều trị bảo tồn.
- Điều trị can thiệp
- Bơm rửa lệ đạo (bơm rửa·irrigation) và thăm dò (thăm dò/probing): thường được thực hiện ở trẻ em. Nếu điều trị ban đầu thất bại, có thể cân nhắc thực hiện lại hoặc đặt ống silicon.
- Đặt ống silicon (intubation): sử dụng trong trường hợp tắc tái diễn hoặc tổn thương phức tạp.
- Điều trị phẫu thuật (chủ yếu ở người lớn và trường hợp tái phát/khó điều trị)
- Phẫu thuật nối túi lệ–mũi (Dacryocystorhinostomy, DCR): phẫu thuật tiêu chuẩn tạo đường dẫn vòng bằng cách nối trực tiếp túi lệ với hốc mũi (phương pháp ngoài hoặc nội soi). Gần đây, DCR nội soi giúp giảm thiểu sẹo.
- Viêm túi lệ cấp tính (bao gồm áp xe): dùng kháng sinh toàn thân, rạch và dẫn lưu khi cần. Không thực hiện DCR ngay trong giai đoạn cấp tính (thực hiện sau khi kiểm soát nhiễm trùng).
- Chăm sóc sau điều trị
- Tuân thủ hướng dẫn về bơm rửa và sử dụng kháng sinh sau phẫu thuật, chăm sóc niêm mạc mũi (khi phẫu thuật nội soi).
- Tiên lượng
- Trẻ sơ sinh: phần lớn khỏi hoàn toàn nhờ tự hồi phục hoặc điều trị đơn giản.
- Người lớn: tiên lượng tốt sau phẫu thuật thích hợp (đặc biệt là DCR). Nếu để kéo dài, có thể gây nhiễm trùng tái diễn, vấn đề thẩm mỹ và hiếm khi ảnh hưởng đến thị lực.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng nên mang theo
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
- Hồ sơ khám và kết quả xét nghiệm trước đây tại khoa mắt·tai mũi họng (nếu có)
- Ảnh cho thấy thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (dịch tiết, đỏ mắt, v.v.)
- Ghi chép về sốt, tiền sử nhiễm trùng mắt và tình trạng nhiễm trùng đường hô hấp trên gần đây
- Tự ghi chép khi khám ngoại trú (hữu ích)
- Tần suất và thời điểm chảy nước mắt (có nặng hơn khi vận động, gặp gió hoặc mắt bị kích thích hay không)
- Tính chất dịch tiết (nhầy/mủ), màu sắc và có mùi hôi hay không
- Có đau, đỏ mắt hoặc giảm thị lực hay không
- Ví dụ câu hỏi (câu hỏi bệnh nhân nên chuẩn bị để hỏi bác sĩ)
- Làm thế nào để phân biệt triệu chứng này là bẩm sinh hay mắc phải?
- Hiệu quả của bơm rửa lệ đạo (thăm dò) kéo dài bao lâu?
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ của thuốc (hoặc thủ thuật) này là gì? (kháng sinh tại chỗ, kháng sinh đường uống, liên quan đến gây mê, v.v.)
- Tiên lượng đối với các triệu chứng của tôi như thế nào? Sau khi điều trị, khoảng khi nào tôi có thể sinh hoạt bình thường?
- Trong sinh hoạt hằng ngày cần chú ý những gì (vệ sinh mắt, cách xoa bóp, tập thể dục·bơi lội, v.v.)?
- Khả năng tái phát và các lựa chọn điều trị khi tái phát là gì?
Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Liên quan đến trẻ sơ sinh:
- Với tình trạng tắc lệ đạo của con tôi, có thể tiếp tục chờ điều trị bảo tồn đến khi nào? Từ khi nào bác sĩ khuyến nghị thực hiện thủ thuật?
- Người lớn/liên quan đến phẫu thuật:
- Giữa DCR nội soi và DCR ngoài, phương pháp nào phù hợp hơn với trường hợp của tôi, và ưu nhược điểm của từng phương pháp là gì?
Ngoài ra, các trường hợp cần khám cấp cứu (khuyến nghị đến bệnh viện ngay): sưng nhanh quanh mắt, đau, sốt cao hoặc giảm thị lực đi kèm (nghi ngờ viêm phần trước hốc mắt/viêm mô tế bào hốc mắt).