Sỏi tuyến nước bọt

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Sỏi tuyến nước bọt (sialolithiasis) là bệnh phát sinh khi các chất lắng đọng dạng vôi hóa (sỏi) hình thành trong tuyến nước bọt (chủ yếu là tuyến dưới hàm (dưới xương hàm) và tuyến mang tai) hoặc ống tuyến nước bọt, làm cản trở dòng chảy của nước bọt.
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Nguyên nhân chính xác chưa được xác định, nhưng tình trạng ứ đọng nước bọt, thay đổi thành phần nước bọt (nồng độ chất nhầy, canxi và khoáng chất), viêm hoặc tổn thương ống tuyến có thể góp phần gây bệnh. Tuyến dưới hàm có tần suất mắc cao hơn do nước bọt có độ nhớt cao và đường thoát dài. Sỏi gây tắc nghẽn cơ học trong ống tuyến, dẫn đến trào ngược, ứ đọng và nhiễm trùng.
• Triệu chứng chính: Đau ở hàm, mặt và trong khoang miệng, cùng với sưng khu trú, tái diễn do sự tiết nước bọt được kích thích khi ăn (chẳng hạn khi ăn thực phẩm có vị chua). Khi sỏi lớn lên, có thể sờ thấy khối u (ở sàn miệng hoặc vùng cổ), đau và sưng kéo dài; khi viêm cấp tính có thể xuất hiện sốt và dịch mủ. Một số trường hợp có thể bị nhầm với đau răng.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn (sỏi ở giai đoạn sớm, nhỏ và có thể di động)
  • Tăng lượng nước uống, xoa bóp tuyến nước bọt (theo hướng của sỏi), sử dụng thực phẩm/kẹo có tính axit (chất kích thích tiết nước bọt), chườm ấm và kiểm soát đau (NSAIDs).
  • Khi có bằng chứng nhiễm trùng, sử dụng kháng sinh đường uống (ví dụ: amoxicillin·clavulanate; khi dị ứng penicillin có thể dùng clindamycin, v.v.) và thuốc giảm đau khi cần.
• Điều trị can thiệp/thủ thuật (điều trị bảo tồn thất bại, triệu chứng tái diễn hoặc sỏi lớn)
  • Lấy sỏi qua đường miệng: Nếu có thể sờ thấy sỏi ở sàn miệng hoặc vị trí khác, có thể rạch trong khoang miệng dưới gây tê tại chỗ để lấy sỏi.
  • Điều trị nội soi (sialendoscopy): Đưa ống nội soi nhỏ vào ống tuyến để lấy sỏi bằng rọ hoặc kẹp, hoặc tán sỏi bằng laser/siêu âm (lấy sỏi nội soi và tạo hình ống tuyến). (Đây là một trong những tiêu chuẩn hiện đại.)
  • Tán sỏi ngoài cơ thể bằng sóng xung kích (ESWL): Có thể được sử dụng để tán sỏi lớn trong một số chỉ định được lựa chọn.
  • Cắt tuyến nước bọt (gây mê toàn thân, rạch vùng cổ): Cắt tuyến dưới hàm/tuyến mang tai khi sỏi nằm bên trong tuyến nước bọt hoặc khi có nhiễm trùng tái diễn, lan rộng. Cần cân nhắc nguy cơ tổn thương các cấu trúc lân cận (dây thần kinh mặt và các dây thần kinh khác) trong phẫu thuật.
  • Khi cần, tạo hình ống tuyến nước bọt (ductoplasty) có thể giúp giảm nguy cơ tái phát.
• Điều trị biến chứng: Khi hình thành áp xe, cần dẫn lưu và dùng kháng sinh; hiếm khi cần phối hợp với khoa chỉnh hình hoặc phẫu thuật răng hàm mặt.
• Chăm sóc sinh hoạt/lưu ý
  • Uống đủ nước, ăn uống đều đặn, sử dụng chất kích thích tiết nước bọt (chẳng hạn chanh) và duy trì vệ sinh răng miệng.
  • Nếu đang dùng thuốc kháng cholinergic (làm giảm tiết nước bọt), hãy trao đổi với bác sĩ.
  • Khi bị sốt, sưng nặng lên nhanh chóng, khó thở, khó nuốt hoặc đau dữ dội, cần được cấp cứu ngay.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu, thuốc kháng cholinergic, v.v.) và thông tin về dị ứng.
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (CT, siêu âm, X-quang) hoặc bản sao/USB chứa hình ảnh nếu có.
  • Nhật ký triệu chứng: thời điểm bắt đầu, có tái diễn hay không, có nặng hơn khi ăn hay không, mức độ đau (điểm đau), có sốt hoặc tiết dịch mủ hay không.
  • Hồ sơ điều trị trước đây (lịch sử dùng kháng sinh và phẫu thuật).
• Ví dụ về những điều cần thông báo cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Thời điểm bắt đầu và diễn biến của triệu chứng (có tái diễn hay không, gần đây có nặng lên hay không).
  • Có hay không khối có thể sờ thấy (trong khoang miệng/vùng cổ) và vị trí của khối.
  • Các triệu chứng kèm theo như chảy mủ trong khoang miệng, mùi hôi, sốt và khó nuốt.
• Ví dụ câu hỏi cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (những điều cần hỏi)
  • "Kích thước và vị trí của sỏi hiện nay (trong ống tuyến hay trong tuyến nước bọt) như thế nào?"
  • "Có thể lấy sỏi đơn giản qua đường miệng không, hay cần nội soi hoặc phẫu thuật?"

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Các tác dụng phụ thường gặp của thuốc này (kháng sinh/thuốc giảm đau được kê đơn) là gì?
• Với tình trạng hiện tại, lựa chọn điều trị phù hợp nhất (bảo tồn, nội soi hay phẫu thuật) là gì? Vì sao?
• Thời gian hồi phục và thời điểm có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày là khi nào?
• Nguy cơ tái phát ở mức nào và cần làm gì để giảm nguy cơ tái phát?

Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Sỏi của tôi có kích thước (㎜/cm) và vị trí chính xác ở đâu, có thể tiếp cận qua đường miệng không?
• Tôi có đủ điều kiện để thực hiện lấy sỏi nội soi (sialendoscopy) hoặc ESWL không? Trình tự điều trị được khuyến nghị là gì?

Lưu ý bổ sung (tóm tắt)

• Dấu hiệu cấp cứu: Khi bị sốt cấp tính, sưng vùng cổ to nhanh, khó thở/khó nuốt hoặc đau dữ dội, cần đến phòng cấp cứu ngay lập tức.
• Tiên lượng: Hầu hết trường hợp cải thiện khi được điều trị thích hợp, nhưng vẫn có khả năng tái phát. Việc lấy sỏi bằng thủ thuật/phẫu thuật có thể làm giảm triệu chứng và phòng ngừa nhiễm trùng.