Chóng mặt tư thế kịch phát lành tính

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Chóng mặt tư thế kịch phát lành tính (Benign paroxysmal positional vertigo, BPPV) là bệnh đặc trưng bởi các cơn chóng mặt xoay ngắn và lặp lại theo sự thay đổi vị trí đầu (từ vài giây đến khoảng 1 phút).
• Sinh lý bệnh (tóm tắt): Sỏi tai trong (otoconia, các tinh thể calcium carbonate trong tai) di chuyển vào trong ống bán khuyên (đặc biệt là ống bán khuyên sau), gây kích thích xoay. Cơ chế bệnh chủ yếu được giải thích là canalithiasis (sỏi nổi tự do trong ống) hoặc cupulolithiasis (sỏi bám vào cupula).
• Triệu chứng chính: Cảm giác xoay tròn (chóng mặt xoay), rung giật nhãn cầu (ở một số tư thế), buồn nôn·nôn, rối loạn thăng bằng. Triệu chứng thường được kích hoạt bởi sự thay đổi tư thế (nằm→trở mình, xoay đầu, nhìn lên trên, v.v.) và biến mất sau khi kéo dài từ vài giây đến vài chục giây. Giữa các cơn, có thể vẫn còn cảm giác nặng đầu·mất thăng bằng tồn dư.
• Yếu tố nguy cơ/yếu tố khởi phát: Tuổi tác (thường gặp từ độ tuổi 40–50 trở đi), chấn thương đầu, loãng xương·giảm mật độ xương, nằm bất động lâu ngày, sau phẫu thuật tai mũi họng·viêm dây thần kinh tiền đình do virus, v.v.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cơ bản: Điều trị tiêu chuẩn và ưu tiên là đưa nguyên nhân gây triệu chứng (sỏi tai) trở về vị trí ban đầu (cơ quan tiền đình có các tế bào lông) bằng cách thay đổi vị trí vật lý.
• Điều trị không dùng thuốc (chủ yếu)
  • Kỹ thuật Epley: Phương pháp điều trị đã được chứng minh là tiêu chuẩn đối với BPPV ống bán khuyên sau. Sỏi được di chuyển qua nhiều tư thế xoay khác nhau.
  • Kỹ thuật Semont: Được sử dụng trong cupulolithiasis của ống bán khuyên sau.
  • Lempert (BBQ roll), Gufoni, v.v.: Các kỹ thuật xoay/chuyển tư thế được sử dụng cho BPPV ống bán khuyên bên (ống ngang).
  • Bài tập Brandt-Daroff: Được sử dụng hỗ trợ để tự giảm triệu chứng thông qua luyện tập tư thế lặp lại (áp dụng phục hồi chức năng khi điều trị thất bại hoặc bệnh tái phát).
• Điều trị bằng thuốc
  • Nhằm giảm triệu chứng trong thời gian ngắn: Thuốc kháng histamine (ví dụ: meclizine), benzodiazepine (giảm chóng mặt), thuốc chống nôn (ví dụ: metoclopramide). Tuy nhiên, đây không phải là điều trị căn nguyên nên không khuyến cáo sử dụng lâu dài (đặc biệt vì có thể cản trở quá trình phục hồi chức năng).
• Thủ thuật·phẫu thuật
  • Không cần thiết ở đa số bệnh nhân. Trong trường hợp hiếm gặp, bệnh tái phát·không đáp ứng điều trị, có thể cân nhắc phẫu thuật bít ống bán khuyên sau (posterior canal occlusion) (chỉ áp dụng hạn chế do có nguy cơ gây tổn thương chức năng tiền đình).
• Quản lý sinh hoạt·lưu ý
  • Trong giai đoạn đầu, tránh các hoạt động nguy hiểm do chóng mặt như lái xe·làm việc trên cao.
  • Có nguy cơ tái phát: Khi tái phát, khuyến cáo đánh giá lại và thực hiện lại thủ thuật tái định vị sỏi.
  • Hạn chế sử dụng thuốc an thần trong thời gian dài (làm chậm quá trình tái thích nghi với thăng bằng).

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và nội dung cần xác nhận)

• Đồ cần chuẩn bị/mang theo
  • Danh sách các thuốc đang dùng (đặc biệt là thuốc chống đông máu, thuốc tâm thần, thuốc an thần, v.v.)
  • Nếu có kết quả xét nghiệm trước đây (MRI gần đây, kiểm tra thính lực, kiểm tra thăng bằng, v.v.) hoặc hồ sơ tai mũi họng, hãy mang theo
  • Ghi chép triệu chứng: thời điểm xuất hiện, thời gian kéo dài (giây/phút), tư thế nào gây ra triệu chứng, các triệu chứng đi kèm (buồn nôn·nôn·đau đầu·suy giảm thính lực, v.v.)
  • Có thể mang theo người đi cùng (có thể khó tự về nhà do chóng mặt sau khi khám)
• Các nội dung chính bác sĩ sẽ hỏi khi khám ngoại trú
  • Thời điểm bắt đầu chóng mặt, tần suất, tư thế gây khởi phát, thời gian kéo dài
  • Có chấn thương đầu gần đây hay không, các triệu chứng thần kinh khác (rối loạn thị giác, rối loạn nói, yếu tay chân, v.v.)
  • Kinh nghiệm và đáp ứng với các phương pháp điều trị trước đây (như Epley)

Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Chóng mặt của tôi có chắc chắn là BPPV không? Khả năng mắc các bệnh khác về não·tai thì thế nào?"
• "Thủ thuật tái định vị sỏi mà bác sĩ khuyến nghị (như Epley) được thực hiện như thế nào, tỷ lệ thành công và số lần thực hiện thường là bao nhiêu?"
• "Tôi có cần tạm thời dùng thuốc nào để giảm triệu chứng không? Tác dụng phụ là gì?"
• "Từ khi nào tôi có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày (lái xe, đi làm, tập thể dục)?"

Ví dụ về các câu hỏi tùy theo bệnh

• "Có thể xác định ống bán khuyên nào (sau/ngang/trước) đang gặp vấn đề không? Theo đó bác sĩ sẽ sử dụng kỹ thuật nào?"
• "Nếu triệu chứng vẫn còn hoặc tái phát sau lần thử đầu tiên bằng Epley·Lempert, bước điều trị tiếp theo (thực hiện lại, phục hồi chức năng, phẫu thuật, v.v.) sẽ như thế nào?"

Bổ sung (tóm tắt các điểm cần lưu ý về lâm sàng)

• Nếu chẩn đoán không rõ ràng, chóng mặt kéo dài (từ vài giờ trở lên)·tiến triển, hoặc kèm theo bất thường thần kinh (yếu chi, rối loạn thị giác, nói ngọng, vận động nhãn cầu bất đối xứng kéo dài, v.v.), cần lập tức đánh giá bằng chẩn đoán hình ảnh (mạch máu và MRI) để loại trừ đột quỵ·nguyên nhân trung ương.
• Tiên lượng nhìn chung tốt, nhưng bệnh thường tái phát (tỷ lệ tái phát hằng năm khác nhau tùy tài liệu, nhưng có khả năng tái phát ở một tỷ lệ đáng kể bệnh nhân).