Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Viêm mê đạo (labyrinthitis) là tình trạng viêm tai trong (mê đạo), gây tổn thương cơ quan tiền đình (thăng bằng) và ốc tai (thính giác), dẫn đến chóng mặt ngoại biên cấp tính và điếc tiếp nhận.
- Nguyên nhân: Phần lớn là tình trạng viêm nhiễm (do virus hoặc vi khuẩn) xảy ra như một biến chứng trong xương thái dương của viêm tai giữa. Có thể liên quan đến nhiễm virus toàn thân như sởi, quai bị. Hiếm khi xảy ra sau chấn thương hoặc phẫu thuật.
- Sinh lý bệnh: Tình trạng viêm mê đạo xâm lấn dây thần kinh tiền đình và ốc tai, gây rối loạn chức năng tiền đình (chóng mặt xoay cấp tính, rối loạn thăng bằng) và điếc tiếp nhận. Nếu viêm nặng, có thể lan sang các cấu trúc lân cận (xương chũm, khoang sọ).
- Triệu chứng chính: Chóng mặt xoay dữ dội đột ngột, buồn nôn·nôn, điếc một bên hoặc suy giảm thính lực, đau tai·ù tai·dịch tiết tai (khi kèm viêm tai giữa), đi lại không vững.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc chung: Ưu tiên điều trị sớm nhiễm trùng nền (như viêm tai giữa). Khi nghi ngờ do vi khuẩn, sử dụng kháng sinh thích hợp (thường cần tiêm tĩnh mạch). Trong trường hợp do virus, điều trị triệu chứng và cân nhắc sử dụng steroid tùy trường hợp.
- Điều trị bằng thuốc:
- Kháng sinh: Khi nghi ngờ viêm mê đạo do vi khuẩn hoặc biến chứng của viêm tai giữa, sử dụng thuốc phù hợp với tác nhân gây bệnh và mức độ nặng (đường uống hoặc đường tĩnh mạch). Việc lựa chọn kháng sinh phụ thuộc vào kết quả nuôi cấy và tình trạng lâm sàng.
- Steroid: Có thể cân nhắc sử dụng trong thời gian ngắn để giảm viêm cấp tính và phục hồi thính lực, nhưng chỉ định và hiệu quả được quyết định tùy theo tình trạng của người bệnh.
- Thuốc ức chế tiền đình·thuốc chống nôn: sử dụng meclizine, dimenhydrinate hoặc khi cần benzodiazepine để giảm chóng mặt cấp tính và buồn nôn (khuyến cáo sử dụng trong thời gian ngắn).
- Thủ thuật/phẫu thuật:
- Khi biến chứng của viêm tai giữa·xương chũm nặng hoặc kéo dài, thực hiện phẫu thuật cắt xương chũm (mastoidectomy) hoặc mở màng nhĩ (tympanostomy) để dẫn lưu mủ và loại bỏ nhiễm trùng.
- Nếu không đáp ứng điều trị và xuất hiện biến chứng nội sọ như viêm màng não, cân nhắc phẫu thuật dẫn lưu mê đạo (labyrinth drainage) hoặc các can thiệp phẫu thuật bổ sung.
- Quản lý sinh hoạt và lưu ý:
- Trong giai đoạn cấp tính, khuyến cáo tránh thay đổi tư thế đột ngột và nghỉ ngơi với mắt nhắm. Không được cử động đầu quá mức, lái xe hoặc làm việc trên cao.
- Không sử dụng rượu và các thuốc ức chế thần kinh trung ương (như thuốc an thần·thuốc giảm đau gây nghiện).
- Về lâu dài, có thể cần phục hồi chức năng tiền đình (vestibular rehabilitation) (tập luyện thăng bằng).
- Quản lý biến chứng: Khả năng phục hồi thính lực có thể không hoàn toàn; cần theo dõi tình trạng chóng mặt mạn tính·mất thính lực vĩnh viễn·nhiễm trùng khoang sọ (viêm màng não) và các biến chứng khác.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
Vật dụng/thông tin cần mang theo:
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
- Tiền sử bệnh (đặc biệt là tiền sử phẫu thuật tai mũi họng, viêm tai giữa)
- Tiền sử sốt·cảm lạnh·sởi·quai bị và các bệnh truyền nhiễm khác gần đây
- Ngày bắt đầu triệu chứng·diễn biến triệu chứng (bắt đầu từ khi nào, đột ngột/tiến triển, yếu tố làm nặng·giảm triệu chứng)
- Đặc điểm chóng mặt (cảm giác xoay so với không xoay), thoáng qua hoặc kéo dài, các triệu chứng kèm theo (nôn, ù tai, dịch tiết tai, thay đổi thính lực)
- Nếu có kết quả kiểm tra thính lực trước đây (audiogram)·kết quả chẩn đoán hình ảnh (CT/MRI), hãy mang theo
- Có sử dụng máy trợ thính hay không Ví dụ câu hỏi cần ghi lại (có thể trình bày ngay với bác sĩ khi đến khám):
- Ngày bắt đầu triệu chứng và biểu hiện đầu tiên
- Mức độ điếc (độ to của âm thanh·mức độ hiểu lời nói)
- Có dịch tiết tai·đau tai·sốt hay không
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ của thuốc này (hoặc phương pháp điều trị được kê đơn) là gì? Cần lưu ý gì khi sử dụng?
- Thính lực và chức năng thăng bằng của tôi có thể phục hồi đến mức nào? Tiên lượng ra sao?
- Tôi có cần nhập viện hoặc phẫu thuật không? Nếu được khuyến nghị phẫu thuật, lợi ích và nguy cơ dự kiến là gì?
- Khi nào tôi có thể quay lại sinh hoạt hằng ngày hoặc công việc (lái xe/làm việc với máy móc hạng nặng, v.v.)?
- Cần thực hiện biện pháp nào để phòng ngừa tái phát?
Ví dụ câu hỏi tùy theo từng bệnh
- Để xác định tình trạng điếc hiện tại của tôi là điếc tiếp nhận hay không, cần làm thêm những xét nghiệm nào (kiểm tra thính lực, điện rung giật nhãn cầu, v.v.)?
- Nếu nghi ngờ biến chứng viêm tai giữa, xin hãy giải thích khi nào cần phẫu thuật cắt xương chũm hoặc dẫn lưu mê đạo, và liệu thính lực có thể phục hồi nhờ phẫu thuật hay không.
(Các xét nghiệm có thể giúp chẩn đoán khi cần: kiểm tra thính lực (audiogram), điện rung giật nhãn cầu (electronystagmography), nghiệm pháp nhiệt, nghiệm pháp kích thích tăng thông khí, CT xương thái dương hoặc chẩn đoán hình ảnh não (CT/MRI) — nhằm phân biệt chóng mặt do nguyên nhân trung ương và đánh giá các biến chứng ở xương chũm·khoang sọ)