bệnh bò điên

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Nguyên nhân: Bệnh dại là nhiễm trùng virus hệ thần kinh trung ương do Rabies virus (họ Rhabdoviridae) gây ra, chủ yếu lây truyền sang người qua nước bọt của động vật bị nhiễm bệnh. Đường lây truyền thường gặp nhất là vết cắn; ngoài ra còn có phơi nhiễm niêm mạc (mắt·mũi·miệng), nước bọt tiếp xúc với mô bị tổn thương, và hiếm gặp hơn là ghép giác mạc·phơi nhiễm trong phòng thí nghiệm.
• Sinh lý bệnh: Virus đi theo các dây thần kinh tận cùng·dây thần kinh ngoại biên tại vị trí vết thương, tiến lên hệ thần kinh trung ương và xâm nhập não·tủy sống (hướng thần kinh). Thời gian ủ bệnh thay đổi từ vài ngày đến vài năm tùy vị trí vết thương (mặt·cổ ngắn hơn, chi dài hơn), độ sâu vết thương và lượng virus (thông thường 20–90 ngày). Sau khi xuất hiện triệu chứng lâm sàng, bệnh tiến triển nhanh và tỷ lệ tử vong rất cao.
• Triệu chứng chính: Sau các triệu chứng tiền triệu không đặc hiệu ban đầu (sốt, đau đầu, mệt mỏi, nôn mửa, v.v.), bệnh được phân loại theo các triệu chứng thần kinh cấp tính
  • Bệnh dại thể kích động (furious): kích động quá mức, lo âu·hung hăng, ảo thanh·ảo tưởng, sợ hãi (sợ nước·sợ gió), v.v.
  • Bệnh dại thể liệt (paralytic): liệt ngoại biên (bắt đầu từ vị trí bị cắn và tiến triển), liệt cơ hô hấp
  • Triệu chứng giai đoạn cuối thường gặp: hôn mê, co giật, khó thở, cứng cơ

Phương pháp điều trị

• Dự phòng sau phơi nhiễm (PEP: post-exposure prophylaxis) là trọng tâm — nếu được thực hiện thích hợp và nhanh chóng, có thể phòng ngừa phát bệnh.
  1. Xử trí ban đầu
     • Ngay lập tức rửa vết thương bằng xà phòng và nước chảy trong thời gian đủ lâu (ít nhất 15 phút).
     • Sát khuẩn (ví dụ: cồn 70%, benzalkonium 1%, v.v.).
     • Nếu chảy máu nhiều, cầm máu rồi đến bệnh viện.
  2. Miễn dịch thụ động: Human Rabies Immune Globulin (HRIG)
     • Liều khuyến cáo: 20 IU/kg thể trọng (một số hướng dẫn có sự khác biệt, khuyến cáo 20 IU/kg hoặc 40 IU/kg). Tiêm trực tiếp càng nhiều càng tốt quanh vết thương (phần còn lại tiêm bắp).
  3. Miễn dịch chủ động (vắc-xin): lịch tiêm tiêu chuẩn dành cho người lớn (phác đồ Essen)
     • Thông thường tiêm bắp (IM) vào các ngày 0, 3, 7, 14, 28 (tổng cộng 5 lần). (WHO và hướng dẫn của một số quốc gia sử dụng lịch 4 lần hoặc các phương án khác tùy tình huống.)
     • Trong trường hợp vẫn cần tiêm HRIG sau khi tiêm vắc-xin, khuyến cáo phối hợp hai phương pháp (tùy mức độ nghiêm trọng của phơi nhiễm).
  4. Điều trị sau khi xuất hiện triệu chứng
     • Sau khi xuất hiện triệu chứng, hầu như không có phương pháp điều trị xác lập hiệu quả và tỷ lệ tử vong rất cao. Chủ yếu tiến hành điều trị tích cực và điều trị hỗ trợ (duy trì hô hấp·tuần hoàn, kiểm soát co giật). Một số ít trường hợp đã được thử nghiệm điều trị thực nghiệm·đặc biệt (ví dụ: phác đồ Milwaukee, v.v.), nhưng nhìn chung chưa được công nhận là phương pháp điều trị có thể tái lập rộng rãi.
• Tiêm vắc-xin (Pre-exposure prophylaxis)
  • Các nhóm nguy cơ cao (bác sĩ thú y, nhân viên phòng thí nghiệm, người lưu trú dài ngày tại vùng lưu hành bệnh, v.v.) được khuyến cáo tiêm trước 3 liều (ngày 0, 7, 21/28). Khi phơi nhiễm, số lần tiêm có thể được giảm hoặc việc sử dụng HRIG có thể được đơn giản hóa (tuy nhiên vẫn có thể cần tiêm bổ sung sau phơi nhiễm).
• Lưu ý về thuốc·tương tác
  • Thuốc ức chế miễn dịch (steroid·điều trị chống ung thư, v.v.) có thể làm giảm đáp ứng với vắc-xin, vì vậy cần tham khảo ý kiến bác sĩ phụ trách.
  • Vắc-xin và HRIG sau phơi nhiễm được khuyến cáo cả trong thai kỳ·ở trẻ em; lợi ích lớn hơn nguy cơ.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Những thứ cần chuẩn bị
  • Ảnh vết thương (nếu có thể), ghi chép thời điểm và hoàn cảnh xảy ra vết thương
  • Loài động vật đã cắn, tình trạng (động vật hoang dã/động vật nuôi trong nhà), tình trạng tiêm vắc-xin (của động vật)
  • Vắc-xin hoặc miễn dịch thụ động đã tiêm gần đây (bao gồm thông tin về miễn dịch bệnh dại trong quá khứ)
  • Danh sách thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông·thuốc chống kết tập tiểu cầu·thuốc ức chế miễn dịch)
  • Tiền sử dị ứng (thuốc·chế phẩm máu, v.v.)
  • Khả năng mang thai (đối với phụ nữ)
• Thông tin cần cung cấp cho bác sĩ khi khám
  • Vị trí vết thương (mặt·cổ·bàn tay·chi, v.v.), độ sâu, có chảy máu hay không
  • Thời điểm lần đầu phát hiện vết thương và đã xử trí ban đầu hay chưa (rửa·sát khuẩn)
  • Có thể theo dõi động vật hay không (ví dụ: có thể theo dõi chó nuôi tại nhà trong 10 ngày)
• Câu hỏi ví dụ (các câu hỏi bệnh nhân có thể tự chuẩn bị)
  • “Vết thương tôi nhận phải tiêm HRIG không?”
  • “Lịch tiêm vắc-xin như thế nào và có những tác dụng phụ nào?”
  • “Nếu động vật có thể được theo dõi thì có thể bỏ qua việc tiêm vắc-xin không?”

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• “Tôi có cần tiêm HRIG ngay bây giờ cho vết thương này không?”
• “Tác dụng phụ và phản ứng bất lợi thường gặp của vắc-xin là gì?”
• “Tôi đang mang thai, tiêm vắc-xin·HRIG có an toàn không?”
• “Có cần xét nghiệm máu để kiểm tra liệu đã hình thành miễn dịch sau khi tiêm vắc-xin hay chưa không?”
• “Trong thời gian tới cần tiêm phòng cho thú cưng hoặc thực hiện các biện pháp phòng ngừa tại nhà như thế nào?”

Ví dụ câu hỏi dành riêng cho bệnh

• “Vết thương nằm ở mặt (hoặc vùng đầu cổ). Trong trường hợp này, thời gian ủ bệnh và nguy cơ phát bệnh thay đổi như thế nào, và thứ tự ưu tiên điều trị ra sao?”
• “Có trường hợp nào có thể bỏ qua HRIG nếu đến bệnh viện trong vòng vài giờ sau phơi nhiễm không? (Ví dụ: động vật có thể được theo dõi và đã xác nhận có lịch sử tiêm phòng, v.v.)”

Hướng dẫn bổ sung: Bệnh dại có thể được phòng ngừa nếu nhanh chóng được xử trí thích hợp sau phơi nhiễm, nhưng tiên lượng cực kỳ xấu sau khi xuất hiện triệu chứng. Nếu bị cắn, hãy đến cơ sở y tế cấp cứu hoặc khoa bệnh truyền nhiễm·phòng cấp cứu càng sớm càng tốt để được quyết định có cần PEP hay không.