Bệnh độ cao

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Khi lên cao, áp suất khí quyển và phân áp oxy có thể hít vào giảm, gây tình trạng thiếu oxy toàn thân. Các phản ứng bù trừ hoặc thích nghi không đầy đủ như tăng nhịp thở, thay đổi phân bố dịch cơ thể và giảm khả năng vận chuyển oxy của máu xuất hiện, dẫn đến các triệu chứng say độ cao cấp tính. Nhìn chung, bệnh có thể xảy ra ở độ cao từ 2.400 m trở lên.
• Triệu chứng chính: Đau đầu (triệu chứng chủ yếu), rối loạn giấc ngủ, chán ăn, mệt mỏi·uể oải, buồn nôn·nôn, chóng mặt, phù ngoại biên, hụt hơi (khó thở), thay đổi ý thức (lú lẫn·thờ ơ). Có thể kèm theo giảm lượng nước tiểu và dáng đi không vững (đi loạng choạng).
• Nguy cơ tiến triển nặng: Khoảng 5–10% trường hợp có thể tiến triển thành phù phổi (HAPE) hoặc phù não (HACE), và có thể đe dọa tính mạng nếu trì hoãn điều trị.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cơ bản
  • Lập tức hạ độ cao (xuống núi là biện pháp hiệu quả nhất và cần được ưu tiên).
  • Giữ ổn định và nghỉ ngơi. Không tiếp tục lên cao.
• Liệu pháp oxy
  • Bổ sung oxy khi có thể (ví dụ: khuyến nghị hít oxy với lưu lượng 2–3 L/phút, tăng lưu lượng tùy theo triệu chứng và độ bão hòa oxy).
• Điều trị bằng thuốc
  • Phòng ngừa·điều trị nhẹ: acetazolamide — liều phòng ngừa thông thường là 125–250 mg mỗi 12 giờ (theo chỉ định của bác sĩ). Liều điều trị tùy thuộc vào triệu chứng và đánh giá của bác sĩ.
  • Khi bệnh nặng hoặc nghi ngờ phù não: dexamethasone 4 mg đường uống hoặc tiêm tĩnh mạch, sau đó dùng mỗi 6~8 giờ (theo đơn của bác sĩ).
  • Khi nghi ngờ phù phổi: oxy, hạ độ cao, và khi cần có thể dùng thuốc lợi tiểu·thuốc giãn mạch (ví dụ: có thể sử dụng chế phẩm nifedipine giải phóng kéo dài) — việc lựa chọn thuốc và liều dùng phải do bác sĩ chuyên khoa quyết định.
  • Khi sử dụng túi giảm áp di động (Gamow bag), có thể tạo môi trường tương đương với độ cao thấp hơn, giúp sơ cứu trong trường hợp khẩn cấp.
• Quản lý sinh hoạt (tự chăm sóc)
  • Lên cao từ từ (khuyến nghị chung: ở độ cao từ 3.000 m trở lên, chỉ nên tăng độ cao trong phạm vi 300–500 m mỗi ngày và bố trí ngày thích nghi).
  • Uống đủ nước (phòng mất nước), tránh uống quá nhiều rượu·hút thuốc.
  • Mang hành lý nhẹ và tránh hoạt động gắng sức.
  • Khi xuất hiện triệu chứng, lập tức ngừng lên cao; nếu triệu chứng nặng lên, hãy hạ độ cao.
• Khi xảy ra tình huống khẩn cấp
  • Khó thở nghiêm trọng (ngay cả khi nghỉ ngơi), ho kèm đờm bọt màu hồng, lú lẫn nghiêm trọng·rối loạn phối hợp vận động (đi loạng choạng·khó giao tiếp) là những dấu hiệu cần lập tức hạ độ cao và điều trị cấp cứu.
• Nguy cơ biến chứng
  • Nếu trì hoãn điều trị, có thể xảy ra HAPE (phù phổi) và HACE (phù não). Đây là các tình huống cấp cứu, cần nhân viên y tế·hạ độ cao·oxy·steroid·điều trị chuyên môn.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị·hồ sơ·ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/tài liệu cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm cả thuốc kê đơn và không kê đơn)
  • Tiền sử say độ cao trước đây và các bệnh tim phổi khác (bệnh tim·bệnh hô hấp mạn tính)
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (điện tâm đồ, hình ảnh lồng ngực, số đo độ bão hòa oxy, v.v.; nếu có thì mang bản sao)
  • Thời điểm xuất hiện và diễn biến của các triệu chứng gần đây (nhật ký triệu chứng: thời điểm bắt đầu, tình trạng nặng lên·thuyên giảm, mức độ hoạt động)
  • Kế hoạch du lịch·leo núi (độ cao mục tiêu, tốc độ lên cao, độ cao nơi lưu trú, có người đi cùng hay không)
• Danh sách kiểm tra trước khi đến khám
  • Ảnh hoặc video về triệu chứng (khi bị khó thở·nói không rõ, v.v.)
  • Ghi chép số đo bằng thiết bị đo độ bão hòa oxy cầm tay (máy đo oxy mạch, pulse oximeter), nếu có
  • Mức độ vận động theo từng độ cao (ví dụ: đã lên cao bao nhiêu trong một ngày)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này (ví dụ: acetazolamide, dexamethasone) là gì?
• Nếu triệu chứng không cải thiện hoặc nặng lên thì khi nào cần đến khoa cấp cứu?
• Nếu có kế hoạch leo núi·du lịch tiếp theo thì cần thực hiện những biện pháp phòng ngừa nào?
• Tôi có bệnh tim·hô hấp nền, vậy cần lưu ý thêm điều gì không?

Ví dụ các câu hỏi dành riêng cho bệnh

• Tôi từng bị say độ cao trước đây, vậy có phù hợp để dùng acetazolamide dự phòng trước lần leo núi tiếp theo không? Khi dùng thì nên bắt đầu vào thời điểm nào và liều lượng ra sao?
• Hiện tôi có một số triệu chứng nhẹ nhưng không thể lập tức xuống vùng thấp. Khi nào và làm thế nào để quyết định sử dụng oxy hoặc túi giảm áp (túi cao áp di động)?

(Lưu ý: Nội dung trên là thông tin y khoa chung; phương pháp điều trị và liều dùng được khuyến nghị có thể thay đổi tùy theo tình trạng của từng người, vì vậy hãy tuân theo chỉ dẫn của nhân viên y tế phụ trách khi dùng thuốc thực tế hoặc điều trị cấp cứu.)