Bệnh Pompe

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Bệnh Pompe (Pompe disease) là một bệnh chuyển hóa di truyền do thiếu hụt alpha-glucosidase axit (GAA), một enzyme thiết yếu để phân giải glycogen trong lysosome, khiến glycogen tích tụ trong lysosome và ảnh hưởng đến cơ (cơ xương, cơ hoành) và tim.
• Nguyên nhân: Đây là bệnh di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường, do tổn thương gen GAA gây ra. Biểu hiện lâm sàng thay đổi tùy theo mức độ hoạt tính của enzyme.
• Sinh lý bệnh: Thiếu GAA khiến glycogen tích tụ trong lysosome, dẫn đến lysosome phình to và tổn thương tế bào → phá hủy sợi cơ, yếu cơ, yếu cơ hô hấp, (ở thể khởi phát ở trẻ sơ sinh) phì đại cơ tim và suy tim.
• Các triệu chứng chính và thể lâm sàng
  • Thể khởi phát ở trẻ sơ sinh (thể nặng): Trong vài tháng sau khi sinh xuất hiện giảm trương lực cơ, yếu cơ nghiêm trọng, lưỡi to, tim to·bệnh cơ tim (suy tim); nguy cơ tử vong trong vòng 1 năm cao do bệnh diễn tiến nhanh.
  • Thể khởi phát ở trẻ em (mức độ trung bình): Khởi phát từ thời kỳ nhũ nhi đến sau tuổi đi học, chậm phát triển vận động·giảm trương lực cơ, bệnh cơ tim hiếm gặp, nguy cơ suy hô hấp tiến triển dần.
  • Thể khởi phát ở người lớn (thể nhẹ·khởi phát muộn): Yếu cơ xương tiến triển từ từ ở tuổi thiếu niên đến trưởng thành (cơ đùi·cơ vùng thắt lưng·cơ nâng đỡ cột sống) và yếu cơ hoành, với các triệu chứng chính là rối loạn đi lại, ngưng thở khi ngủ và khó thở. Hiếm khi ảnh hưởng đến tim.
• Các phát hiện chẩn đoán (tóm tắt): Giảm hoạt tính enzyme GAA (trong nguyên bào sợi, mô cơ hoặc tế bào lympho máu ngoại vi đã được xử lý), xác nhận biến thể gen GAA, không bào lysosome và tích tụ glycogen PAS dương tính trên sinh thiết cơ, có thể tăng CK·LDH.

Phương pháp điều trị

• Điều trị căn nguyên
  • Liệu pháp thay thế enzyme (ERT): Alglucosidase alfa (ví dụ: Myozyme/alglucosidase alfa). Đã ghi nhận kéo dài thời gian sống và cải thiện sức cơ ở thể khởi phát ở trẻ sơ sinh; cũng có báo cáo về cải thiện chức năng ở thể khởi phát ở trẻ em và người lớn.
  • Liệu pháp gen hiện đang ở giai đoạn nghiên cứu (đang trong thử nghiệm lâm sàng), và đang được tiến hành trong một số nghiên cứu.
• Điều trị triệu chứng·điều trị hỗ trợ
  • Quản lý hô hấp: Kiểm tra chức năng phổi định kỳ (đặc biệt là FVC và sự khác biệt giữa tư thế ngồi và nằm), kiểm tra ngưng thở khi ngủ ban đêm (đa ký giấc ngủ), thông khí không xâm lấn khi cần (ban đêm hoặc liên tục), quản lý nguy cơ hít sặc.
  • Quản lý tim (chủ yếu ở thể khởi phát ở trẻ sơ sinh): Đánh giá suy tim·rối loạn nhịp tim (điện tâm đồ, siêu âm tim); nếu cần điều trị suy tim bằng thuốc, trao đổi với bác sĩ chuyên khoa tim mạch.
  • Phục hồi chức năng: Vật lý trị liệu·hoạt động trị liệu để duy trì sức cơ·bảo tồn chức năng, sử dụng nẹp và dụng cụ hỗ trợ đi lại.
  • Phòng ngừa nhiễm trùng: Tiêm chủng (đặc biệt là cúm), điều trị tích cực khi xảy ra nhiễm trùng.
  • Quản lý dinh dưỡng: Tư vấn dinh dưỡng nhằm bảo tồn sức cơ, chẳng hạn như chế độ ăn giàu protein (điều chỉnh theo từng cá nhân).
• Các lưu ý và quản lý đặc biệt
  • Nguy cơ gây mê: Khi gây mê toàn thân, có nguy cơ làm nặng thêm tình trạng yếu cơ·suy hô hấp → bắt buộc phải đánh giá đa chuyên khoa và tham khảo ý kiến bác sĩ gây mê trước khi gây mê.
  • Phản ứng miễn dịch: Có thể hình thành kháng thể chống ERT (đặc biệt là phản ứng kháng thể mức độ cao ở bệnh nhân CRIM âm tính) → cân nhắc xét nghiệm kháng thể và liệu pháp điều hòa miễn dịch (khi cần).
  • Ghép tủy xương: Nhìn chung không có hiệu quả.
• Các hạng mục nên theo dõi (định kỳ)
  • Hô hấp: Áp lực đường thở·khả năng tự thở, FVC (tư thế đứng·nằm), đa ký giấc ngủ (khi cần)
  • Tim: Điện tâm đồ·siêu âm tim (đặc biệt thường xuyên ở thể khởi phát ở trẻ sơ sinh)
  • Chức năng cơ: Nghiệm pháp đi bộ 6 phút (6MWT), đánh giá sức cơ, chỉ số hoạt động
  • Xét nghiệm: Các chỉ dấu tổn thương cơ như CK, LDH, xét nghiệm kháng thể liên quan đến ERT
  • Gen/gia đình: Xét nghiệm gia đình·tư vấn di truyền

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và các hạng mục cần xác nhận
  • Danh sách tất cả thuốc·thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng)
  • Hồ sơ xét nghiệm trước đây: Kết quả xét nghiệm enzyme GAA, kết quả xét nghiệm gen GAA (nếu đã thực hiện), kết quả siêu âm tim·điện tâm đồ·xét nghiệm chức năng phổi, xét nghiệm máu gần đây (CK, v.v.)
  • Ghi chép thay đổi của các triệu chứng hiện tại: Tình trạng khó thở có nặng hơn không (khi vận động/khi nghỉ/khi nằm), rối loạn giấc ngủ (ngáy·nghi ngờ ngưng thở khi ngủ), thay đổi khả năng đi lại, khó nuốt·thay đổi cân nặng
  • Có sử dụng dụng cụ hỗ trợ hô hấp hay không (oxy·máy thông khí không xâm lấn, v.v.)
  • Hồ sơ tiêm chủng (cúm, v.v.)
  • Tiền sử nhiễm trùng hoặc nhập viện gần đây, có dự kiến phẫu thuật và cần gây mê hay không
• Các tài liệu hữu ích nếu đưa cho bác sĩ xem tại phòng khám ngoại trú
  • Kết quả xét nghiệm chức năng phổi (PFT) gần đây
  • Báo cáo siêu âm tim·điện tâm đồ
  • Báo cáo xét nghiệm gen (nếu có)
  • Ảnh hoặc video có thể cho thấy tình trạng đi lại (khi cần)

Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Liệu pháp thay thế enzyme mà tôi đang (sẽ) nhận có hiệu quả mong đợi và tác dụng phụ có thể xảy ra là gì?"
• "Tiên lượng bệnh như thế nào? Nếu được điều trị, khả năng sinh hoạt và thời gian sống dự kiến sẽ thay đổi ra sao?"
• "Trong sinh hoạt hằng ngày, có hoạt động nào đặc biệt cần chú ý hoặc thuốc·tình huống nào cần tránh không?"
• "Để phòng ngừa nhiễm trùng, bác sĩ khuyến nghị những loại vắc-xin nào? Khi phẫu thuật hoặc gây mê có cần chuẩn bị đặc biệt không?"
• "Tôi cần thực hiện những xét nghiệm nào định kỳ, và khoảng thời gian giữa các lần xét nghiệm là bao lâu?"

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Kết quả xét nghiệm gen GAA (hoặc mức hoạt tính enzyme) của tôi (hoặc bệnh nhân) có ý nghĩa gì? Tình trạng CRIM (chất phản ứng chéo với kháng nguyên dương tính/âm tính) được xác định như thế nào, và điều này ảnh hưởng ra sao đến lựa chọn điều trị?"
• "Theo dõi việc hình thành kháng thể trong quá trình điều trị thay thế enzyme như thế nào? Nếu hình thành kháng thể thì kế hoạch điều trị sẽ thay đổi ra sao?"