Tắc nghẽn chỗ nối bể thận–niệu quản

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tình trạng chỗ nối bể thận–niệu quản (UPJ; ureteropelvic junction) bị hẹp hoặc tắc, khiến bể thận (bể thận và đài thận) giãn ra, gây thận ứ nước và tổn thương nhu mô thận.
• Nguyên nhân chính
  • Dị tật bẩm sinh (thường gặp nhất)
  • Chèn ép do mạch máu bắt chéo niệu quản (crossing vessel)
  • Hẹp hoặc mô sẹo do phẫu thuật, chấn thương hoặc viêm
  • Sỏi niệu quản, hẹp sau thủ thuật nội soi niệu quản
• Sinh lý bệnh: Hẹp UPJ làm cản trở dòng nước tiểu, khiến áp lực trong bể thận tăng → bể thận và đài thận giãn (thận ứ nước); nếu kéo dài, nhu mô thận teo và chức năng thận suy giảm
• Triệu chứng chính
  • Trẻ em: Chướng bụng hoặc sờ thấy khối ở bụng, chậm phát triển, chán ăn, sốt (khi có nhiễm trùng)
  • Thanh thiếu niên và người lớn: Đau mạn sườn (đau quặn từng cơn), nhiễm trùng đường tiết niệu, tiểu máu, nôn mửa; trong một số trường hợp không có triệu chứng
  • Có thể phát sinh các biến chứng như tăng huyết áp, nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát và suy giảm chức năng thận

Phương pháp điều trị

• Tóm tắt các xét nghiệm chẩn đoán
  • Siêu âm bụng: Xác nhận thận ứ nước (xét nghiệm không xâm lấn bước đầu)
  • CT (bao gồm chụp niệu đồ): Xác định nguyên nhân giải phẫu (ví dụ: mạch máu bắt chéo)
  • Xét nghiệm y học hạt nhân (xạ hình thận với thuốc lợi tiểu; như MAG3): Đánh giá tình trạng chậm bài xuất và chức năng thận phân chia trái–phải (có vai trò quan trọng trong quyết định chỉ định điều trị)
• Điều trị bảo tồn
  • Theo dõi định kỳ bằng hình ảnh nếu không có triệu chứng và chức năng thận phân chia được bảo tồn (ví dụ: mức suy giảm chức năng nhẹ)
  • Điều trị bằng kháng sinh khi có nhiễm trùng đường tiết niệu, kiểm soát đau và bổ sung đủ nước
• Điều trị can thiệp và phẫu thuật
  • Phẫu thuật tạo hình bể thận–niệu quản (pyeloplasty): Điều trị tiêu chuẩn. Loại bỏ đoạn hẹp và nối lại niệu quản (có thể thực hiện bằng phẫu thuật mở, nội soi ổ bụng hoặc phẫu thuật robot). Áp dụng cho cả trẻ em và người lớn.
  • Nong bằng bóng trong niệu quản, rạch nội soi (endopyelotomy): Chỉ định có chọn lọc (tỷ lệ thành công bị hạn chế tùy theo nguyên nhân, vị trí và đặc điểm tổn thương).
  • Đặt stent niệu quản (double-J) hoặc dẫn lưu thận qua da (nephrostomy): Biện pháp tạm thời khi cần giải áp ngay do tắc nghẽn cấp tính hoặc nhiễm trùng.
• Điều trị bằng thuốc
  • Kiểm soát triệu chứng (thuốc giảm đau), dùng kháng sinh khi có nhiễm trùng
  • Kiểm soát bằng thuốc hạ huyết áp nếu kèm tăng huyết áp
• Lưu ý/nguy cơ biến chứng
  • Trì hoãn điều trị làm tăng nguy cơ suy giảm chức năng thận vĩnh viễn và tăng huyết áp
  • Có thể xảy ra rò đường tiết niệu, nhiễm trùng và hẹp tái phát sau phẫu thuật (có thể cần phẫu thuật lại)
  • Cần cân nhắc các biến chứng thông thường liên quan đến thủ thuật và gây mê
• Tự chăm sóc
  • Uống đủ nước; đến ngay cơ sở y tế nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như tiểu máu, đau hoặc sốt sau khi đi tiểu
  • Tuân thủ việc dùng thuốc, lịch hẹn xét nghiệm và thực hiện các xét nghiệm hình ảnh theo dõi

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị
  • Danh sách tất cả thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng
  • Hồ sơ các lần phẫu thuật, nhập viện trước đây và các thủ thuật liên quan đến đường tiết niệu
  • Kết quả xét nghiệm hình ảnh gần đây (nếu có thể, mang bản gốc) như siêu âm, CT, xạ hình thận và báo cáo đọc kết quả
  • Nhật ký triệu chứng: thời điểm xuất hiện, tần suất và mức độ đau; có sốt, tiểu máu, nôn mửa hay không; tiền sử nhiễm trùng
  • Xét nghiệm nước tiểu (nếu có thể, mang kết quả gần đây), ghi chép huyết áp (khi nghi ngờ tăng huyết áp)
• Thông tin cần cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Thời điểm bắt đầu triệu chứng và diễn biến thay đổi
  • Trẻ có thay đổi về tăng trưởng và tình trạng dinh dưỡng hay không
  • Khả năng mang thai (đối với nữ)
• Ví dụ câu hỏi (câu nói bệnh nhân nên chuẩn bị)
  • "Tôi sẽ mang theo kết quả siêu âm thận/xạ hình thận lần gần nhất để cùng xem."
  • "Tôi đã ghi lại tần suất và thời gian kéo dài khi cơn đau nặng."

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Chức năng thận phân chia của tôi (tỷ lệ chức năng trái–phải) và chỉ số chức năng tuyệt đối là bao nhiêu?"
• "Tiêu chí khuyến nghị phẫu thuật là gì (suy giảm chức năng, nhiễm trùng tái phát, đau, v.v.)?"
• "Phương pháp phẫu thuật nào phù hợp nhất với tôi (mổ mở/nội soi ổ bụng/robot) và lý do là gì?"
• "Các biến chứng chính và tỷ lệ tái phát của phẫu thuật hoặc thủ thuật là bao nhiêu?"
• "Cần thực hiện những xét nghiệm nào trước và sau phẫu thuật, và khoảng cách giữa các lần tái khám ngoại trú là bao lâu?"

Ví dụ câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• "Trong xét nghiệm y học hạt nhân, khi chức năng thận phân chia ở mức bao nhiêu thì bác sĩ chọn điều trị bảo tồn, và ở mức bao nhiêu thì khuyến nghị phẫu thuật?"
• "Trên hình ảnh có thấy mạch máu bắt chéo; trong trường hợp này, tỷ lệ thành công và nguy cơ hẹp tái phát của phẫu thuật tạo hình bể thận–niệu quản bằng robot hoặc nội soi ổ bụng là như thế nào?"