Đau dây thần kinh chẩm

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Đau dây thần kinh chẩm (Occipital neuralgia) là tình trạng đau khu trú và dữ dội xảy ra ở vùng chẩm (phía sau đầu), gáy, sau tai…, chủ yếu do bất thường của các dây thần kinh chẩm phân bố ở đốt sống cổ thứ 2.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Bệnh xảy ra khi dây thần kinh chẩm bị kích thích hoặc tổn thương do chèn ép thần kinh (ví dụ: viêm khớp cột sống cổ trên, khối u, lắng đọng acid uric), viêm, chấn thương hoặc tổn thương bản thân dây thần kinh. Trong nhiều trường hợp, nguyên nhân không rõ (vô căn). Hiếm khi bệnh có thể do tổn thương cấu trúc như dị dạng Chiari gây ra.
• Triệu chứng chính: Đau như dao đâm (cảm giác như điện giật hoặc kim châm), xảy ra nhiều lần trong ngày; có thể kèm theo cảm giác giảm hoặc mất cảm giác, tê nặng, đau lan ra quanh mắt hoặc cảm giác nhìn mờ. Có thể xuất hiện đau khi ấn vào vùng chẩm (đau khi ấn, dấu hiệu Tinel) và khó tựa đầu lên gối.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn (ban đầu)
  • Điều trị bằng thuốc: Các thuốc kiểm soát đau thần kinh như thuốc giảm đau ngắn hạn (acetaminophen, NSAIDs), thuốc giãn cơ, thuốc chống trầm cảm ba vòng (ví dụ: amitriptyline), thuốc chống co giật (ví dụ: gabapentin, pregabalin)… Việc lựa chọn thuốc được điều chỉnh tùy theo triệu chứng và bệnh đi kèm.
  • Vật lý trị liệu và điều chỉnh tư thế: Cải thiện tư thế cổ, kéo giãn, điều trị thư giãn cơ, chườm nóng và massage có thể giúp giảm triệu chứng.
  • Quản lý sinh hoạt: Điều chỉnh lại độ cao của gối và khả năng nâng đỡ cột sống cổ, tránh để cổ bị đè ép trong thời gian dài (ví dụ: nằm lâu hoặc giữ một tư thế nhất định).
• Điều trị can thiệp
  • Phong bế dây thần kinh chẩm (thuốc gây tê tại chỗ ± steroid): Được thực hiện với mục đích chẩn đoán và điều trị; nếu cơn đau cải thiện sau khi phong bế, điều này có ý nghĩa chẩn đoán lớn.
  • Phong bế lâu dài/lặp lại: Tiêm thuốc gây tê tại chỗ hoặc tiêm steroid lặp lại.
  • Hoại tử hóa học dây thần kinh (ví dụ: tiêm alcohol vào dây thần kinh): Được sử dụng ở một số trường hợp, nhưng có nguy cơ biến chứng (như mất cảm giác kéo dài).
  • Điều trị nhiệt bằng sóng cao tần qua da (RF) hoặc tạo hình bằng sóng cao tần: Có thể được cân nhắc trong những trường hợp được lựa chọn.
• Điều trị phẫu thuật (trường hợp khó điều trị)
  • Giải ép dây thần kinh chẩm (khi xác định rõ nguyên nhân chèn ép), cắt dây thần kinh (cắt hoặc loại bỏ dây thần kinh, biện pháp cuối cùng), hoặc đặt máy kích thích dây thần kinh chẩm (occipital nerve stimulation, kích thích thần kinh) (được sử dụng cho đau mạn tính khó điều trị).
• Lưu ý khi điều trị và nguy cơ biến chứng
  • Khi điều trị bằng tiêm, có thể xảy ra chảy máu, nhiễm trùng, tổn thương thần kinh, rối loạn cảm giác hoặc yếu cơ tạm thời. Người đang dùng thuốc chống đông phải báo cho nhân viên y tế trước khi thực hiện thủ thuật.
  • Sau khi phong bế hoặc cắt dây thần kinh, tình trạng mất cảm giác kéo dài hoặc cảm giác bất thường có thể còn tồn tại.
  • Tiên lượng lâu dài: Nhiều bệnh nhân cải thiện nhờ điều trị bảo tồn và phong bế thần kinh, nhưng một số người bị tái phát hoặc bệnh trở thành mạn tính, cần điều trị can thiệp hoặc phẫu thuật.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi bệnh)

• Vật dụng nên mang theo
  • Danh sách tất cả các loại thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử bệnh: tiền sử phẫu thuật, chấn thương (đặc biệt là chấn thương cổ và đầu), các bệnh như thấp khớp, bệnh gout…
  • Ghi chép về triệu chứng hiện tại (ảnh vùng đau, nhật ký cơn đau: thời điểm bắt đầu, thời gian kéo dài, mức độ (điểm đau), yếu tố gây khởi phát và yếu tố làm giảm đau)
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (MRI cổ và não, X-quang cột sống cổ…) hoặc đĩa CD hình ảnh/kết quả đọc phim
  • Có đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu hay không
• Những điều bác sĩ sẽ hỏi khi khám (bệnh nhân tự ghi chú trước sẽ hữu ích)
  • Thời điểm bắt đầu đau, tính chất đau (đau như kim châm, bỏng rát hay âm ỉ), tần suất, yếu tố gây khởi phát (vận động, tư thế, giấc ngủ…)
  • Đau có lan đến mắt, mặt hoặc cánh tay hay không; có triệu chứng thần kinh như mất cảm giác hoặc yếu cơ hay không
  • Các phương pháp điều trị đã thử trước đây (thuốc, tiêm, vật lý trị liệu) và hiệu quả

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ chính của thuốc này là gì và tôi cần dùng thuốc trong bao lâu?
• Phương pháp điều trị nào phù hợp nhất với cơn đau của tôi (thuốc so với phong bế thần kinh so với thủ thuật)?
• Khả năng điều trị khỏi hoàn toàn cơn đau là bao nhiêu? Nguy cơ tái phát thì sao?
• Nguy cơ và thời gian hồi phục của thủ thuật (tiêm, đặt máy kích thích thần kinh…) là bao lâu?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Nếu thực hiện phong bế dây thần kinh chẩm để chẩn đoán (gây tê tại chỗ), cơn đau cần giảm trong bao lâu thì mới có thể xác định chẩn đoán? Khoảng cách giữa các lần điều trị lại sau khi phong bế là bao lâu?
• Trong trường hợp của tôi (ví dụ: bị viêm khớp cột sống cổ hoặc có dấu hiệu chèn ép trên hình ảnh), có cần cân nhắc điều trị phẫu thuật như giải ép hoặc kích thích thần kinh hay không? Hiệu quả kỳ vọng và nguy cơ của phẫu thuật là gì?

(Vì quyết định chẩn đoán và điều trị được đưa ra dựa trên bệnh sử, khám sức khỏe và kết quả hình ảnh của từng người, vui lòng trao đổi kế hoạch cụ thể với nhân viên y tế phụ trách.)