Thiếu máu não thoáng qua

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Cơn thiếu máu não thoáng qua (Transient Ischemic Attack, TIA) là tình trạng lưu lượng máu đến não tạm thời giảm, gây ra các triệu chứng thần kinh, nhưng các triệu chứng thường hồi phục hoàn toàn trong vài phút đến tối đa 24 giờ. Cơ chế chính là sự tắc nghẽn tạm thời dòng máu do huyết khối hoặc thuyên tắc; đôi khi hẹp mạch máu hoặc hạ huyết áp cũng có thể liên quan. Có thể quan sát thấy tổn thương nhồi máu não nhỏ trên MRI DWI.
• Nguyên nhân chính (yếu tố nguy cơ): Tăng huyết áp, tăng lipid máu (tăng cholesterol máu), đái tháo đường, hút thuốc, bệnh tim như rung nhĩ, tiền sử gia đình, v.v.
• Tóm tắt sinh lý bệnh: Thuyên tắc phát sinh từ xơ vữa động mạch hoặc tim (ví dụ: rung nhĩ) làm tắc mạch máu não và gây thiếu máu cục bộ tạm thời; khi thuyên tắc tan hoặc dòng máu được khôi phục, các triệu chứng sẽ biến mất.
• Triệu chứng chính: Đột ngột yếu (liệt) một bên tay chân, rối loạn cảm giác, mặt không đối xứng (liệt mặt), rối loạn ngôn ngữ (mất ngôn ngữ), khó đi lại, chóng mặt, rối loạn thị trường, nôn, v.v. Thời gian kéo dài triệu chứng từ vài phút đến vài giờ (trong vòng 24 giờ); xu hướng về thời gian kéo dài có thể khác nhau tùy nguyên nhân (huyết khối động mạch cảnh trong đoạn cổ tương đối ngắn, còn thuyên tắc do tim có thể kéo dài hơn).

Phương pháp điều trị

• Đánh giá và xét nghiệm ban đầu (cấp cứu)
  • Đánh giá tại khoa cấp cứu/phòng khám chuyên khoa càng sớm càng tốt: khám thần kinh, xác định thời điểm khởi phát triệu chứng (thời điểm cuối cùng còn bình thường).
  • Chẩn đoán hình ảnh: MRI não bao gồm hình ảnh khuếch tán (DWI), hoặc CT não không tiêm thuốc cản quang (loại trừ xuất huyết cấp), đánh giá mạch máu (CT/CTA hoặc MRA, siêu âm mạch máu cổ (động mạch cảnh)).
  • Kiểm tra tim: Điện tâm đồ 12 chuyển đạo (ECG), siêu âm tim (khi cần, siêu âm tim qua thực quản), theo dõi tim (nhằm phát hiện rung nhĩ).
  • Xét nghiệm máu: Đường huyết, lipid, chất điện giải, xét nghiệm đông máu, v.v.
• Điều trị bằng thuốc
  • Thuốc chống kết tập tiểu cầu: Đối với TIA không tăng sinh (không có hẹp nặng), khuyến cáo sử dụng thuốc chống kết tập tiểu cầu, bao gồm aspirin, như điều trị bước đầu. Trong một số trường hợp, có thể khuyến cáo phối hợp aspirin + clopidogrel trong thời gian ngắn ban đầu (ví dụ: tối đa vài tuần) (quyết định tùy tình trạng lâm sàng).
  • Thuốc chống đông: Khi xác định thuyên tắc do tim như rung nhĩ, sử dụng warfarin hoặc thuốc chống đông đường uống trực tiếp (DOAC).
  • Điều trị tăng lipid máu: Statin (nhằm giảm nguy cơ tim mạch).
  • Kiểm soát huyết áp và đường huyết: Kiểm soát tăng huyết áp và đái tháo đường là cần thiết để phòng ngừa tái phát lâu dài.
• Thủ thuật/phẫu thuật
  • Nếu hẹp động mạch cảnh (cổ) liên quan đến triệu chứng có ý nghĩa (hẹp động mạch cảnh có triệu chứng), cân nhắc phẫu thuật bóc nội mạc động mạch cảnh hoặc đặt stent (chỉ định được quyết định tùy theo mức độ hẹp).
  • Có thể thực hiện thủ thuật hoặc can thiệp tùy theo nguyên nhân đặc hiệu, chẳng hạn như nguồn thuyên tắc do tim (ví dụ: cục huyết khối bất thường ở tâm nhĩ trái).
• Quản lý lối sống
  • Bỏ thuốc lá, duy trì cân nặng phù hợp, tập thể dục thường xuyên, ăn ít muối và chất béo bão hòa, hạn chế uống rượu.
  • Tuân thủ việc dùng thuốc, khám kiểm tra định kỳ (huyết áp, lipid, đường huyết).
• Lưu ý
  • Ngay cả khi các triệu chứng đã biến mất, vẫn phải được đánh giá cấp cứu (nguy cơ tiến triển thành đột quỵ cao trong những ngày đầu).
  • Nhận biết nguy cơ chảy máu khi dùng thuốc chống đông/thuốc chống kết tập tiểu cầu và thông báo cho nhân viên y tế trong các tình huống như chấn thương hoặc phẫu thuật.
  • Việc hạn chế các hoạt động hằng ngày như lái xe hoặc làm việc với máy móc hạng nặng được quyết định tùy theo nguyên nhân triệu chứng và tình trạng hồi phục, vì vậy cần trao đổi với bác sĩ.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC và thực phẩm bổ sung) cùng thời điểm dùng thuốc
  • Thông tin về dị ứng (như dị ứng thuốc)
  • Ghi chép thời điểm chính xác xuất hiện triệu chứng gần đây, thời gian kéo dài và diễn biến triệu chứng
  • Kết quả xét nghiệm và hình ảnh trước đây (CT/MRI/xét nghiệm mạch máu), hoặc báo cáo hay đĩa CD
  • Tiền sử bệnh: Tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim (đặc biệt là rung nhĩ), tiền sử phẫu thuật, tiền sử gia đình
  • Thông tin về thói quen sinh hoạt: Hút thuốc, uống rượu, tập thể dục, thói quen ăn uống
  • Ghi chép huyết áp gần đây (nếu có thể, các giá trị tự đo tại nhà)
• Các mục quan trọng cần chủ động thông báo với bác sĩ khi khám ngoại trú (chuẩn bị để có thể trả lời)
  • Thời điểm chính xác triệu chứng bắt đầu (hoặc thời điểm cuối cùng còn “bình thường”)
  • Loại triệu chứng (ví dụ: yếu một bên mặt hoặc tay chân, khó nói, vấn đề về thị lực, v.v.)
  • Các triệu chứng đã hồi phục hoàn toàn hay vẫn còn một phần
  • Hoạt động trước và sau khi xuất hiện triệu chứng (đang nghỉ ngơi hay đang tập thể dục, v.v.)
  • Có tái diễn hay không và khoảng cách giữa các lần
• Ví dụ yêu cầu tài liệu để cho nhân viên y tế xem
  • Bản sao hoặc tệp các hình ảnh trước đây (CT/MRI), điện tâm đồ và kết quả xét nghiệm máu

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ chính của thuốc này (ví dụ: thuốc chống kết tập tiểu cầu/thuốc chống đông) là gì? Làm thế nào để kiểm soát nguy cơ chảy máu?
• Với triệu chứng lần này, nguy cơ tiến triển thành đột quỵ (tổn thương vĩnh viễn) ở mức nào? Tiên lượng ra sao?
• Tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào? Thứ tự ưu tiên của các xét nghiệm được xác định như thế nào?
• Mục tiêu huyết áp, cholesterol và đường huyết nên được thiết lập như thế nào?
• Từ khi nào tôi có thể lái xe hoặc trở lại công việc (đặc biệt là công việc với máy móc hoặc công việc có nguy cơ cao)?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Liên quan đến động mạch cảnh
  • Mức độ hẹp động mạch cảnh của tôi là bao nhiêu phần trăm? Có đến mức cần phẫu thuật (bóc nội mạc động mạch cảnh) hoặc đặt stent không? Lợi ích và nguy cơ của từng lựa chọn (phẫu thuật so với stent so với thuốc) là gì?
• Liên quan đến nguyên nhân do tim (rung nhĩ)
  • Nếu rung nhĩ là nguyên nhân, loại thuốc chống đông nào phù hợp với tôi (warfarin so với DOAC)? Khi nào nên bắt đầu (ngay sau khi xuất hiện triệu chứng so với sau khi chụp hình ảnh/xét nghiệm)?

(※ Nội dung trên là phần tổng hợp các khuyến cáo chung; kế hoạch điều trị cụ thể, việc thực hiện điều trị và lựa chọn thuốc có thể khác nhau tùy tình trạng của bệnh nhân và đánh giá của bác sĩ chuyên khoa.)