Liệt mặt

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tình trạng chức năng của dây thần kinh mặt (Facial nerve) bị rối loạn, khiến vận động các cơ mặt bị suy giảm một phần hoặc hoàn toàn. Được chia thành liệt ngoại biên (chủ yếu một bên) và liệt trung ương (do tổn thương não).
• Nguyên nhân chính: Vô căn (liệt Bell), zona thần kinh (hội chứng Ramsay Hunt), chấn thương đầu (gãy xương sọ), các bệnh lý thần kinh trung ương như đột quỵ và u não, biến chứng viêm tai giữa, nhiễm trùng (ví dụ: bệnh Lyme) và các nguyên nhân khác.
• Tóm tắt sinh lý bệnh: Do viêm, chèn ép, đứt dây thần kinh mặt hoặc tổn thương trung tâm vận động của não, dẫn đến dẫn truyền thần kinh bị gián đoạn, gây teo cơ, liệt và mất cân đối.
• Triệu chứng chính:
  • Liệt các cơ biểu cảm ở một bên mặt (chủ yếu là một bên): nhắm mắt không kín, mất nếp nhăn trán, môi không đối xứng
  • Rối loạn nói và phát âm, chảy thức ăn, suy giảm khả năng huýt sáo và uống nước
  • Triệu chứng ở mắt: chảy nước mắt, khô mắt và cảm giác kích ứng (nguy cơ khô hoặc tổn thương giác mạc)
  • Thay đổi cảm giác: giảm vị giác ở phần trước lưỡi (một số trường hợp liệt ngoại biên), tăng nhạy cảm thính giác (language), đau tai (Ramsay Hunt)
  • Diễn tiến khởi phát: Liệt Bell thường khởi phát cấp tính trong vài giờ đến vài ngày; tổn thương trung ương có thể đi kèm các triệu chứng thần kinh khác

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Tiếp cận chẩn đoán: Trước tiên, loại trừ nguyên nhân trung ương (đột quỵ, u não, chấn thương) — thực hiện CT/MRI khi cần; xét nghiệm huyết thanh khi nghi ngờ bệnh Lyme; đánh giá mức độ liệt và tiên lượng bằng xét nghiệm dẫn truyền thần kinh (EMG).
• Điều trị bằng thuốc
  • Steroid (ví dụ: prednisone đường uống): là điều trị tiêu chuẩn cho liệt Bell, nhằm giảm phù nề mạch máu và viêm khi bắt đầu ở giai đoạn sớm của bệnh (nếu có thể thì ngay sau khi khởi phát, và khuyến cáo không muộn hơn 3–4 ngày sau khởi phát).
  • Thuốc kháng virus (acyclovir, valacyclovir): khuyến cáo phối hợp thuốc kháng virus khi nghi ngờ zona thần kinh (Ramsay Hunt); việc bổ sung thuốc kháng virus trong liệt Bell được quyết định tùy từng trường hợp.
  • Thuốc giảm đau và điều trị triệu chứng: giảm đau và đau dây thần kinh.
• Bảo vệ mắt (quan trọng)
  • Nước mắt nhân tạo (ban ngày), thuốc mỡ tra mắt (ban đêm), khi cần có thể đeo bịt mắt hoặc sử dụng biện pháp bảo vệ cơ học như đặt quả nặng mí mắt (vàng, bạch kim).
• Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng
  • Kích thích điện các cơ mặt, tái giáo dục cơ (tái huấn luyện thần kinh-cơ), trị liệu ngôn ngữ có thể hỗ trợ phục hồi (hiệu quả khác nhau tùy từng người).
• Điều trị phẫu thuật
  • Phẫu thuật giải ép dây thần kinh mặt: được cân nhắc ở một số bệnh nhân nặng trong giai đoạn cấp tính (chỉ định và thời điểm khác nhau tùy tài liệu và thực hành lâm sàng; nhìn chung chỉ áp dụng hạn chế). Thời điểm được đề cập trong bảng có thể là thực hiện trong vòng 2–4 ngày sau khi khởi phát nếu phù hợp.
  • Phục hồi thần kinh và ghép thần kinh: có thể áp dụng sớm khi có tổn thương thần kinh và trước khi cơ bị teo.
  • Chuyển cơ (vi phẫu): khi tổn thương đã lâu và tình trạng teo cơ tiến triển (ví dụ sau 1–2 năm), có thể thử phục hồi biểu cảm bằng cách chuyển cơ (có thể sử dụng cơ thon (gracilis), cơ lưng rộng và các cơ khác làm cơ cho).
• Biến chứng và lưu ý
  • Nguy cơ loét giác mạc và mù lòa (bắt buộc phải bảo vệ mắt)
  • Đau đi kèm, liệt tồn dư, đồng vận (synkinesis), mặt không đối xứng sau liệt
  • Nếu do nguyên nhân trung ương (như đột quỵ) thì cần điều trị cấp cứu — nếu liệt mặt đi kèm yếu tay hoặc chân, rối loạn ngôn ngữ hay thay đổi ý thức, cần lập tức đến phòng cấp cứu
• Tiên lượng: Phần lớn trường hợp liệt Bell (khoảng 70–90%) cải thiện trong vài tuần đến vài tháng sau điều trị bảo tồn, nhưng một số trường hợp để lại triệu chứng tồn dư (liệt một phần, vận động đồng thời và các triệu chứng khác).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị (khuyến cáo mang theo)
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử bệnh (tăng huyết áp, đái tháo đường, nhiễm trùng hoặc zona thần kinh gần đây, chấn thương hoặc phẫu thuật gần đây)
  • Thời điểm khởi phát và diễn tiến triệu chứng (xảy ra khi nào, đột ngột đến mức nào), ghi chú các yếu tố làm nặng lên hoặc cải thiện
  • Ghi lại các triệu chứng đi kèm: đau tai, phát ban (xung quanh tai), sốt, yếu tay chân, rối loạn ngôn ngữ, rối loạn thị trường
  • Du lịch hoặc hoạt động ngoài trời gần đây (khả năng phơi nhiễm với ve), tình trạng suy giảm miễn dịch
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (bản sao CT/MRI, xét nghiệm máu, kết quả EMG nếu có)
• Thông tin hữu ích nên cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Có dị vật hoặc khô mắt hay không, mức độ chảy nước mắt và khó chịu ở mắt
  • Tần suất chảy thức ăn, ví dụ cụ thể về thay đổi phát âm
  • Mô hình thời gian của việc triệu chứng cải thiện hoặc nặng lên
• Các mục tự đánh giá đơn giản trước khi đến khám
  • Bộ phận nào trên mặt không cử động được (ghi cụ thể: trán, mắt hay miệng)
  • Là hai bên hay một bên, triệu chứng có thay đổi trong ngày hay không

Ví dụ các câu hỏi chung dành cho bác sĩ

• Bác sĩ nghĩ nguyên nhân của tình trạng liệt này là gì? (Có phải liệt Bell hay là nguyên nhân khác?)
• Bác sĩ khuyến nghị phương pháp điều trị nào (thuốc, phục hồi chức năng), và thời điểm thích hợp để bắt đầu là khi nào?
• Lợi ích dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này (như steroid) là gì?
• Tôi cần thực hiện biện pháp nào để bảo vệ mắt? Cần dùng nước mắt nhân tạo, bịt mắt hay phẫu thuật?
• Tiên lượng như thế nào, và thời gian dự kiến để hồi phục là bao lâu?
• Khi nào tôi cần được đánh giá lại (kiểm tra theo dõi)? Khi nào bác sĩ khuyến nghị làm EMG hoặc xét nghiệm hình ảnh?

Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh

• Làm thế nào bác sĩ phân biệt tôi bị liệt Bell hay Ramsay Hunt (zona thần kinh), và tôi có cần dùng thuốc kháng virus không?
• Tôi nên làm xét nghiệm điện sinh lý (dẫn truyền thần kinh, điện cơ) vào thời điểm nào để đánh giá mức độ tổn thương dây thần kinh mặt, và liệu có cân nhắc điều trị phẫu thuật dựa trên kết quả đó không?