Đau dây thần kinh sinh ba

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Bệnh lý dây thần kinh sinh ba (bao gồm đau dây thần kinh sinh ba) là tình trạng xuất hiện các cơn đau dữ dội từng đợt ở mặt hoặc rối loạn cảm giác do những biến đổi bệnh lý của dây thần kinh sinh ba (liên quan đến cảm giác ở mặt và các cơ nhai).
• Sinh lý bệnh chính:
  • Đau dây thần kinh sinh ba cổ điển (vô căn) thường xảy ra do chèn ép mạch máu (ví dụ: động mạch tiểu não trên) ở đoạn gần của dây thần kinh sinh ba, gây mất myelin và tình trạng tăng kích thích.
  • Bệnh lý dây thần kinh sinh ba thứ phát xảy ra do các nguyên nhân cấu trúc và thực thể như chấn thương, khối u, nhiễm trùng (ví dụ: herpes zoster), viêm, đa xơ cứng, v.v.
• Triệu chứng chính:
  • Đau một bên mặt theo từng cơn, sắc như dao cắt hoặc như điện giật (kéo dài từ vài giây đến vài phút), thường gặp ở vùng phân nhánh thứ 2 (hàm trên) và thứ 3 (hàm dưới).
  • Bị khởi phát bởi các kích thích nhẹ như nói, nhai, rửa mặt, đánh răng; có điểm kích phát cụ thể (trigger point).
  • Có thể xuất hiện co giật mặt (tic đau) trong cơn đau.
  • Một số người bị giảm cảm giác hoặc yếu cơ nhai; khi có nguyên nhân bệnh lý như herpes zoster, có thể kèm phát ban và thiếu hụt thần kinh.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bằng thuốc (tiêu chuẩn ban đầu)
  • Carbamazepine: thuốc hàng đầu. Liều khởi đầu thường dùng: 100–200 mg, 1–2 lần/ngày, tăng liều chia nhỏ tùy theo triệu chứng; khoảng liều có hiệu quả thường dùng là 200–1200 mg/ngày. Cần xét nghiệm máu định kỳ (CBC, chức năng gan, điện giải, đặc biệt là Na) trong thời gian dùng thuốc và theo dõi tác dụng phụ.
  • Oxcarbazepine: thuốc thay thế carbamazepine, tương đối ít tác dụng phụ và tương tác thuốc hơn.
  • Các thuốc hỗ trợ khác: gabapentin, pregabalin, lamotrigine, baclofen, valproate, v.v. (lựa chọn tùy từng bệnh nhân).
  • Lưu ý: Ở bệnh nhân người châu Á, khuyến cáo xét nghiệm trước khi dùng carbamazepine nếu dương tính với HLA-B*1502 (nhằm phòng ngừa phản ứng da nghiêm trọng).
• Điều trị bằng thủ thuật và phẫu thuật
  • Phẫu thuật giải ép vi mạch (Microvascular decompression, MVD): có hiệu quả giảm đau lâu dài ở bệnh nhân xác định hoặc nghi ngờ có chèn ép mạch máu. Đây là phẫu thuật mở sọ dưới gây mê toàn thân, nên việc lựa chọn đối tượng phù hợp rất quan trọng.
  • Phá hủy hạch thần kinh qua da (percutaneous procedures): nhiệt đông bằng sóng cao tần (radiofrequency), tiêm glycerol (glycerol rhizotomy), chèn ép bằng bóng (balloon compression) — có tác dụng giảm đau nhanh, nhưng có nguy cơ giảm cảm giác.
  • Gamma Knife (phẫu thuật bằng tia xạ): lựa chọn không xâm lấn; cần từ vài tuần đến vài tháng sau thủ thuật mới đạt hiệu quả hoàn toàn.
  • Tiếp cận ngoại biên (điều trị tại chỗ các nhánh thần kinh, áp lạnh, v.v.): có thể cân nhắc khi triệu chứng chỉ giới hạn ở từng nhánh.
• Quản lý sinh hoạt và lưu ý
  • Tránh hoặc điều chỉnh các hoạt động gây đau (gió lạnh, nhai, nói, v.v.), ghi nhật ký cơn đau.
  • Khi dùng thuốc, theo dõi tình trạng buồn ngủ, chóng mặt, rối loạn tiêu hóa, bất thường về huyết học, v.v.
  • Trước khi điều trị nha khoa, cần phân biệt nguyên nhân và trao đổi với bác sĩ (nhằm tránh nhổ răng không cần thiết, v.v.).

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Đồ dùng và thông tin cần mang theo
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc thảo dược Hàn Quốc, v.v.)
  • Tiền sử dị ứng (đặc biệt là dị ứng thuốc và phản ứng với thuốc)
  • Kết quả chẩn đoán trước đây và các xét nghiệm hình ảnh như MRI (nếu có, mang bản gốc hoặc đĩa CD)
  • Nhật ký triệu chứng: tần suất, thời gian kéo dài, yếu tố khởi phát, mức độ đau (thang điểm đau), hành vi trong cơn đau
  • Tiền sử chấn thương đầu, herpes zoster (mụn nước), bệnh lý tai hoặc xoang gần đây
• Các mục nên ghi lại tại buổi khám ngoại trú
  • Động tác gây khởi phát cơn đau (ví dụ: khi đánh răng, khi nói, v.v.)
  • Thời điểm bắt đầu hoặc ngừng thuốc và hiệu quả/tác dụng phụ
  • Những thay đổi về giấc ngủ, ăn uống và căng thẳng

Ví dụ về các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• "Cơn đau này có phải là biểu hiện điển hình của đau dây thần kinh sinh ba không?"
• "Thuốc ban đầu được khuyến nghị là gì, các tác dụng phụ dự kiến và việc theo dõi như thế nào?"
• "Tôi có cần chụp MRI hoặc làm thêm xét nghiệm không? Nếu cần thì là xét nghiệm gì?"
• "Nếu không kiểm soát được bằng thuốc thì có thể cân nhắc những thủ thuật hoặc phẫu thuật nào?"
• "Trong sinh hoạt hằng ngày, tôi nên tránh hoạt động nào hoặc cần lưu ý điều gì để giảm đau?"

Ví dụ về các câu hỏi tùy theo bệnh

• "MRI có cho thấy mạch máu chèn ép dây thần kinh sinh ba không? Mức độ phù hợp của phẫu thuật giải ép vi mạch như thế nào?"
• "Tôi định bắt đầu dùng carbamazepine; có cần xét nghiệm HLA-B*1502 hoặc xét nghiệm máu trước không? Lịch xét nghiệm và khoảng thời gian theo dõi như thế nào?"

Tham khảo thêm

• Chẩn đoán chủ yếu dựa trên lâm sàng (triệu chứng và kiểu cơn đau); khuyến nghị chụp MRI não (tập trung vào đường đi của dây thần kinh sinh ba) để loại trừ các nguyên nhân thứ phát bị nghi ngờ như khối u, đa xơ cứng, nhiễm trùng, v.v.
• Các biến chứng có thể gồm tác dụng phụ của thuốc (bất thường về chức năng máu và gan, phản ứng da), giảm cảm giác sau thủ thuật, mất cảm giác giác mạc, anesthesia dolorosa (đồng thời có đau và giảm cảm giác), v.v.; cần trao đổi trước về nguy cơ của từng thủ thuật.