Cơn co giật

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tình trạng hoạt động điện bình thường của não thay đổi đột ngột, gây ra sự phóng điện bất thường khu trú hoặc lan tỏa, từ đó dẫn đến những thay đổi tạm thời về ý thức, vận động, cảm giác hoặc hành vi (cơn co giật). Nếu các cơn co giật xảy ra lặp đi lặp lại, người bệnh được chẩn đoán mắc động kinh (bệnh động kinh).
• Sinh lý bệnh chủ yếu: Tăng tính hưng phấn của tế bào thần kinh, mất cân bằng các mạch ức chế, bất thường cấu trúc não (khối u, dị dạng, sẹo), nguyên nhân chuyển hóa hoặc ngộ độc, bệnh di truyền... có thể là nguyên nhân gây co giật.
• Triệu chứng thường gặp:
  • Cơn co cứng-co giật toàn thể (cơn lớn): mất ý thức, co giật toàn thân, có thể tiểu tiện hoặc đại tiện không tự chủ, lú lẫn sau cơn
  • Cơn vắng ý thức (cơn nhỏ): mất ý thức ngắn, đờ đẫn, chớp mắt (chủ yếu ở trẻ em)
  • Cơn co giật cục bộ (khu trú): cử động không chủ ý ở một bộ phận cơ thể, rối loạn cảm giác, ngửi thấy mùi lạ hoặc ảo giác, thay đổi cảm xúc (chẳng hạn như sợ hãi). Cơn cục bộ đơn giản vẫn duy trì ý thức; cơn cục bộ phức tạp gây giảm ý thức và các hành vi tự động (nhìn đờ đẫn, chép miệng...)
  • Trạng thái động kinh (status epilepticus): tình trạng cấp cứu kéo dài từ 5–20 phút trở lên hoặc các cơn lặp lại mà người bệnh không hồi phục

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung sau khi chẩn đoán: Nếu xác định được nguyên nhân (mất cân bằng điện giải, nhiễm trùng, thuốc...), ưu tiên điều trị nguyên nhân đó. Khi không rõ nguyên nhân hoặc các cơn co giật tái diễn, sử dụng thuốc chống co giật (thuốc chống động kinh).
• Điều trị bằng thuốc (các thuốc chủ yếu)
  • Thuốc truyền thống: phenytoin, carbamazepine, valproate, phenobarbital...
  • Thuốc mới: lamotrigine, levetiracetam, topiramate, gabapentin...
  • Cơn vắng ý thức (cơn nhỏ): ethosuximide, valproate...
  • Điều trị truyền thuốc (cấp cứu): benzodiazepine đường tĩnh mạch (IV) (ví dụ: lorazepam), sau đó là phenytoin/fosphenytoin, valproate hoặc levetiracetam
• Cấp cứu trạng thái động kinh: nhanh chóng hỗ trợ đường thở và hô hấp, dùng benzodiazepine đường tĩnh mạch (giai đoạn đầu), sau đó tiêm truyền thuốc chống co giật, khi cần gây mê và điều trị tại đơn vị chăm sóc tích cực
• Điều trị phẫu thuật: Ở bệnh nhân có cơn co giật khu trú (cục bộ) không kiểm soát được bằng thuốc, cân nhắc loại bỏ ổ bệnh (chẳng hạn như cắt thùy thái dương) hoặc phẫu thuật chức năng. Trước phẫu thuật cần xác định chức năng và vùng khởi phát cơn co giật (video-EEG, MRI, PET, SPECT...)
• Điều trị điều biến thần kinh: kích thích dây thần kinh phế vị (VNS), gần đây còn có kích thích não sâu (DBS)... Có thể giúp giảm tần suất co giật ở một số bệnh nhân.
• Chế độ ăn: chế độ ăn ketogenic (đặc biệt có hiệu quả ở một số trường hợp co giật cục bộ/toàn thể kháng trị ở trẻ em)
• Quản lý lối sống và lưu ý:
  • Uống thuốc chống co giật đều đặn, không tự ý ngừng thuốc
  • Lưu ý về giấc ngủ, căng thẳng, rượu bia, thuốc và tương tác thuốc
  • Tuân thủ các quy tắc an toàn khi tắm, bơi, lái xe... (cần có thời gian không xảy ra cơn co giật theo quy định của địa phương)
  • Tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa khi có kế hoạch mang thai (đặc biệt lưu ý nguy cơ dị tật của valproate, khuyến nghị bổ sung acid folic)
• Tác dụng phụ thường gặp của thuốc: buồn ngủ, chóng mặt, thay đổi cân nặng, tăng chỉ số men gan, bất thường về huyết học (chẳng hạn như giảm bạch cầu), ảnh hưởng đến trí nhớ và nhận thức, phát ban da (trường hợp nặng có thể là hội chứng Stevens-Johnson)
• Nguy cơ biến chứng: chấn thương, viêm phổi hít, trạng thái động kinh, SUDEP (đột tử không rõ nguyên nhân)...

Những điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và tài liệu cần chuẩn bị
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, không kê đơn và thuốc đông y) cùng thời điểm dùng thuốc
  • Bản sao hoặc ngày thực hiện các kết quả xét nghiệm trước đây (MRI/CT, EEG, xét nghiệm máu)
  • Ghi chép về các cơn co giật gần đây: ngày, giờ, thời gian kéo dài, biểu hiện cơn, yếu tố khởi phát, tình trạng hồi phục
  • Nếu có thể, mang tệp video ghi lại cơn co giật (quay bằng điện thoại thông minh) hoặc thiết bị để phát video
  • Tóm tắt tiền sử bệnh (tiền sử sinh, chấn thương, nhiễm trùng, phẫu thuật, tiền sử gia đình)
• Dự kiến các xét nghiệm sẽ được thực hiện khi khám ngoại trú
  • Xét nghiệm máu (điện giải, chỉ số men gan, nồng độ thuốc khi cần)
  • Chẩn đoán hình ảnh não (khuyến nghị MRI) hoặc CT
  • Điện não đồ (EEG)
• Những điều cần thông báo khi đến khám (ví dụ)
  • "Cơn co giật gần đây nhất xảy ra khi nào? Có những dấu hiệu gì?"
  • "Hiện tại bạn đang dùng những thuốc nào và uống vào thời điểm nào?"
  • "Mô hình giấc ngủ hoặc việc uống rượu bia, mức độ căng thẳng có thay đổi gì không?"

Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Các tác dụng phụ dự kiến của thuốc này là gì và trong trường hợp nào cần liên hệ ngay?"
• "Nếu các cơn co giật được kiểm soát hoàn toàn, tôi có thể ngừng thuốc không? Tiêu chí ngừng thuốc là gì?"
• "Các hạn chế trong sinh hoạt như lái xe, nghề nghiệp, mang thai... sẽ như thế nào?"
• "Khi có dấu hiệu báo trước cơn co giật, cách sơ cứu (bảo vệ miệng, xử trí nôn ói, khó thở) là gì?"

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Cơn co giật của tôi là cơn cục bộ hay cơn toàn thể, và có thể phân biệt bằng kết quả EEG và MRI như thế nào? Khả năng đáp ứng chỉ định phẫu thuật là khoảng bao nhiêu?"
• "Tôi có kế hoạch mang thai, có cần thay đổi thuốc chống co giật đang dùng không? Phác đồ được khuyến nghị để giảm nguy cơ dị tật thai nhi là gì?"