Bệnh đa dây thần kinh

1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Bệnh đa dây thần kinh (Polyneuropathy) là bệnh của hệ thần kinh phát sinh do các dây thần kinh ngoại biên (thần kinh cảm giác, vận động và tự chủ) bị tổn thương trên diện rộng. Bệnh có thể xuất hiện cấp tính hoặc tiến triển từ từ theo hướng mạn tính.
• Sinh lý bệnh chủ yếu: Tổn thương sợi trục của dây thần kinh ngoại biên (bệnh lý sợi trục) hoặc mất myelin (bệnh lý mất myelin) gây rối loạn dẫn truyền điện. Bệnh chủ yếu ảnh hưởng đối xứng từ các đầu ngón tay, ngón chân theo kiểu phân bố “dạng tất-găng (stocking-glove)”. Khi thần kinh tự chủ bị ảnh hưởng, có thể xuất hiện hạ huyết áp tư thế, rối loạn tiểu tiện·đại tiện, bất thường tiết mồ hôi, v.v.
• Nguyên nhân thường gặp: Đái tháo đường, suy thận mạn·xơ gan, lệ thuộc rượu, thiếu dinh dưỡng (chẳng hạn vitamin B12·B1), các chất độc như thuốc·thuốc chống ung thư·kim loại nặng, nhiễm trùng (ví dụ: C. jejuni), bệnh tự miễn (ví dụ: hội chứng Guillain–Barré, CIDP), nguyên nhân di truyền.
• Triệu chứng chính: Tê·lạnh buốt·bỏng rát·cảm giác như điện giật ở tay chân, giảm cảm giác (đặc biệt giảm cảm giác rung·cảm giác bản thể), yếu cơ (trường hợp nặng có thể gây rối loạn đi lại), giảm phản xạ, triệu chứng thần kinh tự chủ (chóng mặt·rối loạn tiêu hóa·rối loạn chức năng tình dục). Khi tiến triển cấp tính, có thể xảy ra yếu cơ hô hấp·vấn đề an toàn (cấp cứu).

2) Phương pháp điều trị và lưu ý

• Nguyên tắc điều trị
  • Điều chỉnh nguyên nhân căn bản (ví dụ: kiểm soát đường huyết, ngừng uống rượu, ngừng tiếp xúc với chất độc, bổ sung vitamin, điều chỉnh liều thuốc chống ung thư).
  • Điều trị triệu chứng (đau do bệnh lý thần kinh·phục hồi chức năng).
  • Phòng ngừa biến chứng (phòng tránh chấn thương·loét·té ngã).
• Điều trị bằng thuốc (giảm đau do bệnh lý thần kinh và giảm triệu chứng)
  • Khuyến nghị hàng đầu: Duloxetine — có bằng chứng đối với bệnh lý thần kinh do đái tháo đường; gabapentin, pregabalin — giảm đau.
  • Thuốc chống trầm cảm ba vòng (ví dụ: amitriptyline) — được sử dụng để giảm đau, nhưng cần lưu ý tác dụng phụ (buồn ngủ, loạn nhịp tim).
  • Điều trị tại chỗ: Miếng dán lidocaine, kem capsaicin (lưu ý kích ứng tại chỗ).
  • Trong trường hợp nặng (đau không kiểm soát được), có thể cân nhắc đổi thuốc hoặc sử dụng opioid trong thời gian ngắn (thận trọng).
• Trong trường hợp do cơ chế miễn dịch
  • Cấp tính (hội chứng Guillain–Barré): IVIG hoặc thay huyết tương (plasmapheresis), điều trị tích cực (theo dõi hô hấp·tim mạch).
  • Bệnh đa dây thần kinh mất myelin do viêm mạn tính (CIDP): Có thể sử dụng steroid, IVIG, thay huyết tương.
• Không dùng thuốc·phục hồi chức năng
  • Vật lý trị liệu (tập sức cơ·tập đi), dụng cụ hỗ trợ (dụng cụ hỗ trợ đi lại·giày chuyên dụng), trị liệu tâm lý·vệ sinh giấc ngủ để giảm đau.
  • Kiểm soát rối loạn thần kinh tự chủ (khi hạ huyết áp tư thế: đứng dậy từ từ, bổ sung nước·muối, dùng thuốc khi cần).
• Phòng ngừa và quản lý lối sống
  • Người bệnh đái tháo đường cần kiểm soát nghiêm ngặt đường huyết·HbA1c, hạn chế rượu·kiêng rượu, bổ sung dinh dưỡng (vitamin nhóm B), giảm thiểu việc sử dụng các chất có hại·thuốc gây độc thần kinh.
  • Chăm sóc bàn chân: Kiểm tra tình trạng bàn chân mỗi ngày, mang giày phù hợp·giữ vệ sinh bàn chân, điều trị sớm khi có vết thương.
• Dấu hiệu cấp cứu và cần lưu ý
  • Nếu bị yếu cơ tiến triển nhanh, khó thở, rối loạn nuốt, cần lập tức đến khoa cấp cứu.
• Nguy cơ biến chứng
  • Đau mạn tính·trầm cảm, té ngã do rối loạn vận động, loét bàn chân và nhiễm trùng (ở người bệnh đái tháo đường), biến chứng thần kinh tự chủ (ngất·rối loạn vận động cơ quan).

3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (ví dụ về đồ cần chuẩn bị và câu hỏi cần ghi lại)

• Đồ cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thực phẩm bổ sung)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu, HbA1c, B12, xét nghiệm chức năng thận·gan), kết quả xét nghiệm dẫn truyền thần kinh trước đây (NCV/EMG) (nếu có, bản sao)
  • Ghi chú tóm tắt thời điểm khởi phát và diễn tiến triệu chứng (bắt đầu khi nào, bắt đầu như thế nào, yếu tố làm nặng·thuyên giảm)
  • Lượng rượu tiêu thụ và việc có tiếp xúc với chất độc trong công việc hay không
  • Tiền sử nhiễm trùng gần đây, tiêm vắc-xin, điều trị ung thư (thuốc chống ung thư)
• Các mục cần báo trước với bác sĩ khi khám ngoại trú (danh sách kiểm tra)
  • Phân bố triệu chứng (một bên hay hai bên, ở tay hay chân, có lan lên từ đầu chi hay không)
  • Loại triệu chứng cảm giác (tê·bỏng rát·giảm cảm giác·cảm giác như điện giật, v.v.)
  • Triệu chứng vận động (yếu lực·cổ chân lắc lư·đi lại không vững)
  • Triệu chứng thần kinh tự chủ (chóng mặt·táo bón·vấn đề tiểu tiện·vấn đề chức năng tình dục)
  • Tiền sử bệnh thần kinh của cha mẹ·gia đình (xác định khả năng di truyền)

4) Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• “Bác sĩ nghi ngờ nguyên nhân bệnh lý thần kinh của tôi là gì? Tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào?”
• “Bác sĩ ưu tiên khuyến nghị loại thuốc nào để giảm đau? Tác dụng phụ là gì?”
• “Tiên lượng bệnh như thế nào? Khả năng phục hồi chức năng thần kinh ở mức nào?”
• “Trong lối sống, tôi đặc biệt cần lưu ý điều gì (tập thể dục, uống rượu, chăm sóc giày dép, v.v.)?”
• “Tôi cần kiểm tra định kỳ những gì? (đường huyết, B12, v.v.)”

5) Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Khi nghi ngờ liên quan đến đái tháo đường: “Cần kiểm soát đường huyết (HbA1c) đến mức nào để có khả năng làm chậm tiến triển hoặc cải thiện triệu chứng?”
• Khi nghi ngờ do thuốc·chất độc: “Loại [tên thuốc] tôi đang dùng có thể là nguyên nhân gây bệnh lý thần kinh không? Có thuốc thay thế không?”
• Khi có triệu chứng tiến triển cấp tính (để xác nhận tình trạng nặng lên cấp tính trước khi đặt lịch): “Trong vài ngày gần đây, tôi bị giảm lực cơ nhanh chóng hoặc xuất hiện khó thở; tôi có cần điều trị cấp cứu (ví dụ: IVIG, thay huyết tương) không?”

Hướng dẫn bổ sung: Thông tin trên mang tính chung và có thể thay đổi tùy theo tình trạng lâm sàng. Nếu triệu chứng tiến triển nhanh hoặc có rối loạn hô hấp·nuốt·yếu cơ nghiêm trọng, hãy lập tức nhận chăm sóc y tế cấp cứu.