Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Bệnh Osgood–Schlatter (Osgood–Schlatter disease) là tình trạng viêm điểm bám gân (traction apophysitis), trong đó ở thanh thiếu niên đang phát triển (chủ yếu 10–15 tuổi), lực kéo lặp đi lặp lại của gân bánh chè tại vùng lồi củ chày (tibial tubercle) gây viêm và tổn thương xương-sụn, dẫn đến đau, sưng và lồi củ.
- Sinh lý bệnh: Trong giai đoạn tăng trưởng nhanh, lực của gân bánh chè tập trung vào lồi củ (vị trí bám của xương), có thể gây bong tách một phần, vi gãy, thoái hóa dạng xơ hoặc vôi hóa tại vùng xương chưa trưởng thành (lồi củ đang cốt hóa).
- Triệu chứng chính:
- Đau và ấn đau ở mặt trước xương chày (lồi củ chày)
- Sưng, đỏ và cảm giác lồi tại vùng này
- Đau nặng hơn khi vận động (chạy, nhảy, leo cầu thang, động tác gập gối)
- Thường xảy ra ở một bên, nhưng 20–30% là hai bên
- Đau về đêm hiếm gặp và hầu hết hạn chế hoạt động ở mức nhẹ
Phương pháp điều trị
- Không phẫu thuật (điều trị tiêu chuẩn trong hầu hết các trường hợp)
- Điều chỉnh hoạt động: tạm thời ngừng hoặc giảm tần suất các bài tập gắng sức gây đau (nhảy, chạy, v.v.)
- Vật lý trị liệu: kéo giãn và tăng cường sức mạnh cơ tứ đầu đùi (đặc biệt là cơ thẳng đùi) và cơ gân kheo, cải thiện độ linh hoạt của cơ gân kheo/cơ bắp chân
- Bảo vệ/hỗ trợ: sử dụng miếng đệm bảo vệ đầu gối, dây đai xương bánh chè (patellar strap) hoặc dụng cụ chỉnh hình tạm thời
- Chườm lạnh, nghỉ ngơi và thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) để giảm triệu chứng
- Giáo dục: tránh sử dụng quá mức đầu gối, điều chỉnh kỹ thuật vận động
- Thuốc/thủ thuật
- NSAIDs đường uống (ngắn hạn) — nhằm giảm đau
- Tiêm steroid: nhìn chung không được khuyến cáo vì vị trí này gần sụn tăng trưởng
- Điều trị phẫu thuật
- Hiếm khi được thực hiện sau khi kết thúc tăng trưởng (sau khi xương trưởng thành), khi đau vẫn kéo dài và không cải thiện với điều trị bảo tồn: lấy mảnh xương bị tách rời (ossicle excision) hoặc làm sạch vùng lồi củ
- Lưu ý
- Tránh bất động quá mức trong thời gian dài (như bó bột), vì có thể gây teo cơ
- Để hồi phục nhanh, cần phục hồi chức năng theo từng giai đoạn (tăng dần mức độ trở lại hoạt động trong phạm vi không đau)
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Đồ nên mang theo
- Danh sách các thuốc đang dùng (tên thuốc, liều dùng), thông tin dị ứng
- Ghi chú về thời điểm xuất hiện và diễn tiến triệu chứng (khi nào, xảy ra khi hoạt động nào, kéo dài bao lâu, yếu tố làm giảm triệu chứng)
- Kết quả xét nghiệm trước đây (X-quang đầu gối, siêu âm, MRI, v.v.) hoặc tệp hình ảnh
- Thông tin về mức độ hoạt động/các môn thể thao (môn, tần suất, cường độ)
- Mức độ đau (ví dụ: thang điểm 0–10), hạn chế chức năng (khả năng leo cầu thang, tập thể dục, v.v.)
- Thông tin cần cho bác sĩ biết khi khám
- Đau ở cả hai bên hay một bên, thời điểm bắt đầu, động tác làm đau nặng hơn
- Các phương pháp điều trị đã thử trước đây (thuốc, vật lý trị liệu, dụng cụ hỗ trợ, v.v.) và đáp ứng
- Giai đoạn tăng trưởng (gần đây có tăng chiều cao hay không) và tiền sử các vấn đề cơ xương khớp khác
- Hướng dẫn về khả năng cần xét nghiệm trước khi khám
- Khi cần, có thể chụp X-quang đầu gối (xác định tình trạng tách rời và thành phần xương của lồi củ chày), siêu âm hoặc MRI (đánh giá tổn thương mô mềm và xương-sụn)
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Nguyên nhân của tình trạng này là gì? Đây có phải là bệnh xảy ra trong giai đoạn tăng trưởng không?
- Điều trị bảo tồn thường mất bao lâu để cải thiện?
- Các tác dụng phụ của thuốc đang dùng (ví dụ: NSAID) là gì?
- Tôi cần nghỉ tập thể dục đến bao giờ? Khi nào trở lại hoạt động thì an toàn?
- Trong những trường hợp nào cần phẫu thuật? Những rủi ro của phẫu thuật là gì?
- Có cần làm thêm xét nghiệm không (như chẩn đoán hình ảnh, v.v.)?
Ví dụ câu hỏi chuyên biệt theo bệnh
- Nếu vẫn còn đau sau khi kết thúc tăng trưởng (xương trưởng thành), có những lựa chọn điều trị nào? Kết quả dự kiến khi phẫu thuật là gì?
- Bác sĩ có thể giới thiệu cụ thể một số bài kéo giãn hoặc bài tập tăng cường sức mạnh (ví dụ: chương trình tăng cường cơ tứ đầu đùi và cơ gân kheo) không? Hướng dẫn từng bước để trở lại tập luyện như thế nào?
Ghi chú: Tiên lượng nhìn chung tốt, thường tự cải thiện vào khoảng thời gian trước hoặc sau khi xương trưởng thành (thường trong khoảng từ vài tháng đến vài năm), nhưng một số ít người trưởng thành có thể còn đau kéo dài.