đau đầu

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Đau đầu là tình trạng đau ở đầu, được chia thành đau đầu nguyên phát không rõ nguyên nhân (ví dụ: đau nửa đầu, đau đầu do căng thẳng, đau đầu từng cụm) và đau đầu thứ phát do một bệnh lý cụ thể gây ra (ví dụ: xuất huyết não, u não, viêm màng não, bệnh lý chuyển hóa, v.v.).
• Sinh lý bệnh chính (tóm tắt):
  • Đau đầu nguyên phát: hoạt hóa hệ thống thần kinh sinh ba–mạch máu, những thay đổi hóa học và thần kinh ở mạch máu não và các cấu trúc xung quanh (trong trường hợp đau nửa đầu, như tiêm trypsin, các chất trung gian gây viêm, v.v.), tình trạng căng quá mức của cơ và dây chằng (đau đầu do căng thẳng).
  • Đau đầu thứ phát: các vấn đề có tính cấu trúc hoặc toàn thân như vỡ mạch máu não, viêm (viêm màng não, viêm não), tăng áp lực nội sọ do khối u, rối loạn chuyển hóa hoặc độc tính, v.v.
• Triệu chứng thường gặp:
  • Tính chất đau: cảm giác đè ép (đau khi ấn), đau theo nhịp đập, cảm giác nặng mắt hoặc đau quanh mắt, các triệu chứng liên quan đến tăng áp lực nội sọ (nôn, đau dữ dội vào buổi sáng).
  • Triệu chứng kèm theo: buồn nôn·nôn, nhạy cảm với ánh sáng·âm thanh (đau nửa đầu), sốt·cứng gáy (viêm màng não), thay đổi ý thức·thiếu hụt thần kinh khu trú (xuất huyết não·u não, v.v.).
• Dấu hiệu cảnh báo (cần đánh giá cấp cứu):
  • Đau đầu đột ngột và dữ dội như “sét đánh”, thay đổi ý thức, bất thường/rối loạn thị trường, liệt khu trú hoặc rối loạn cảm giác, sốt cao kéo dài·cứng cổ, cơn co giật mới xuất hiện, lần đầu xuất hiện sau 50 tuổi, người đang dùng thuốc chống đông, tiền sử ung thư·HIV.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc: Việc điều trị khác nhau tùy theo nguyên nhân và việc đó là đau đầu nguyên phát hay thứ phát sau khi xác định nguyên nhân. Nếu xác định được nguyên nhân thứ phát, ưu tiên điều trị bệnh lý đó (ví dụ: dùng kháng sinh, phẫu thuật, cầm máu, v.v.).
• Điều trị đau đầu nguyên phát
  • Giai đoạn cấp tính (giảm triệu chứng)
    • Thuốc giảm đau thông thường: acetaminophen, NSAIDs (ibuprofen, naproxen, v.v.).
    • Điều trị đặc hiệu đau nửa đầu: nhóm triptan (sumatriptan, v.v.), có thể phối hợp thuốc chống nôn (metoclopramide, v.v.) khi bị đau nửa đầu.
    • Đau đầu từng cụm: hít oxy nồng độ cao (oxy 100%), sumatriptan tiêm dưới da (khi cần).
  • Dự phòng (tùy theo tần suất·mức độ nặng của các đợt tái phát)
    • Thuốc: thuốc chẹn beta (propranolol, v.v.), thuốc chống trầm cảm (amitriptyline), thuốc chống co giật (topiramate, valproic acid), thuốc chẹn kênh canxi (verapamil trong trường hợp đau đầu từng cụm), v.v.
    • Không dùng thuốc: quản lý giấc ngủ·căng thẳng, ăn uống·bổ sung nước đều đặn, tập thể dục, phản hồi sinh học·liệu pháp nhận thức hành vi.
• Điều trị đau đầu thứ phát
  • Do nhiễm trùng (viêm màng não·viêm não): nhanh chóng dùng kháng sinh hoặc thuốc kháng virus, nhập viện·điều trị chăm sóc tích cực khi cần.
  • Bệnh lý xuất huyết (xuất huyết dưới nhện, xuất huyết trong não): chụp hình ảnh cấp cứu (CT), sau đó can thiệp ngoại khoa thần kinh (ví dụ: cầm máu, lấy khối máu tụ), kiểm soát áp lực nội sọ (nâng đầu, liệu pháp thẩm thấu, v.v.).
  • Khối u: ưu tiên điều trị khối u như phẫu thuật·xạ trị·hóa trị, v.v.
  • Rối loạn chuyển hóa·ngộ độc thuốc, v.v.: điều chỉnh nguyên nhân (điều chỉnh điện giải, giải độc, v.v.).
• Điều trị cấp cứu·can thiệp
  • Khi tăng áp lực nội sọ nghiêm trọng: nâng đầu, đảm bảo đường thở·hô hấp, dùng thuốc lợi tiểu thẩm thấu (mannitol), phẫu thuật giải áp khi cần.
• Lưu ý và nguy cơ biến chứng
  • Sử dụng quá mức thuốc giảm đau cấp tính có thể gây đau đầu do lạm dụng thuốc (đau đầu mạn tính chức năng) — sử dụng trong thời gian ngắn·theo hướng dẫn.
  • Đau đầu thứ phát chưa được chẩn đoán có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như thiếu hụt thần kinh vĩnh viễn, co giật, tử vong; vì vậy, cần đến ngay cơ sở y tế khi xuất hiện dấu hiệu cảnh báo.
  • Đau đầu mạn tính có thể làm giảm chất lượng cuộc sống do trầm cảm·lo âu·mất khả năng làm việc, v.v.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật cần chuẩn bị
  • Danh sách tất cả các loại thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thuốc thảo dược Hàn Quốc·thực phẩm bổ sung)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (hình ảnh hoặc báo cáo CT·MRI, kết quả xét nghiệm dịch não tủy, v.v.), nếu có thể hãy chuẩn bị bản sao
  • Nhật ký triệu chứng (nhật ký đau đầu): thời điểm bắt đầu, thời gian kéo dài, đặc điểm cơn đau (đè ép/đập theo nhịp), cường độ (0–10), yếu tố khởi phát, triệu chứng kèm theo (nôn·rối loạn thị trường, v.v.), thuốc đã sử dụng và đáp ứng
  • Thông tin cơ bản: sốt·triệu chứng nhiễm trùng gần đây, tiền sử chấn thương, thay đổi về giấc ngủ·lượng caffeine sử dụng·mức độ căng thẳng, tiền sử bệnh hô hấp·tim mạch, có đang dùng thuốc chống đông hay không
• Nội dung hữu ích để cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Thời điểm bắt đầu đau đầu và độ tuổi xuất hiện lần đầu
  • Những thay đổi ban đầu·gần đây của cơn đau (đau tăng dần, xuất hiện kiểu đau mới)
  • Kiểu từng cơn·theo chu kỳ (có triệu chứng báo trước của đau nửa đầu hay không, đau đầu từng cụm xuất hiện vào ban đêm·rạng sáng, v.v.)
  • Đã từng đến phòng cấp cứu hoặc nhập viện hay chưa
• Hướng dẫn về các xét nghiệm có thể được thực hiện khi khám ngoại trú
  • Khám thần kinh, đo huyết áp
  • Khi cần, MRI não (thường được ưu tiên để loại trừ nguyên nhân nguyên phát), CT (ưu tiên khi nghi ngờ xuất huyết cấp tính), xét nghiệm máu (viêm·điện giải·gan·thận), xét nghiệm dịch não tủy (khi nghi ngờ viêm màng não·xuất huyết dưới nhện)
• Ví dụ câu hỏi (bệnh nhân có thể tự sử dụng khi khám ngoại trú)
  • “Tôi xin cho bác sĩ xem nhật ký đau đầu trong 3 tháng gần đây. Kiểu đau này có gợi ý đau đầu nguyên phát không?”
  • “Loại thuốc tôi đang dùng (ví dụ: thuốc chống đông) có liên quan đến đau đầu không?”

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này (thuốc dùng trong giai đoạn cấp tính/thuốc dự phòng) là gì?
• Các triệu chứng của tôi nghi ngờ đau đầu nguyên phát hay thứ phát hơn? Tôi có cần làm thêm xét nghiệm (CT/MRI/dịch não tủy) không?
• Khi nào tôi cần đến phòng cấp cứu? (Ví dụ: đau đột ngột với cường độ cao nhất, thay đổi ý thức·thị lực·vận động, v.v.)
• Tôi cần thay đổi gì trong lối sống để giảm tái phát?
• Tôi nên sử dụng thuốc giảm đau như thế nào để tránh đau đầu do lạm dụng thuốc?

Ví dụ câu hỏi tùy theo từng bệnh

• Khi nghi ngờ đau nửa đầu:
  • “Đau đầu của tôi có nghiêm trọng đến mức cần bắt đầu dùng thuốc dự phòng đau nửa đầu không? Nếu bắt đầu, loại thuốc nào phù hợp với tình trạng của tôi (có cân nhắc kế hoạch mang thai, tăng huyết áp, v.v.)?”
• Khi bị đau đầu cấp tính·dữ dội hoặc đau đầu dữ dội mới xuất hiện:
  • “Làm thế nào để phân biệt cơn đau đầu này có phải là tình trạng cấp cứu như xuất huyết não·xuất huyết dưới nhện hay không? Những tiêu chí nào cần chụp CT ngay lập tức?”