Chóng mặt xoay

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

Định nghĩa: Chóng mặt xoay (vertigo) là một dạng chóng mặt, trong đó người bệnh có cảm giác bản thân hoặc xung quanh đang xoay hoặc quay tròn.
Các nguyên nhân chính

• Ngoại biên (tai trong·cơ quan tiền đình): chóng mặt tư thế kịch phát lành tính (BPPV, sỏi tai), viêm dây thần kinh tiền đình (bệnh Bernier), bệnh Ménière (ứ nước nội dịch), viêm tai trong, biến chứng của viêm tai giữa mạn tính, v.v.
• Trung ương (liên quan đến não): thiếu máu cục bộ thân não·tiểu não (đột quỵ), u não, đa xơ cứng, chóng mặt do đau nửa đầu, v.v.
• Khác: giảm tạm thời lưu lượng máu lên não (hạ huyết áp), thuốc (thuốc hạ huyết áp, thuốc an thần, v.v.), rối loạn chuyển hóa (hạ đường huyết, thiếu máu)
  Tóm tắt sinh lý bệnh: Chóng mặt ngoại biên xảy ra do bất thường ở cơ quan tiền đình (ống bán khuyên·ốc tai) hoặc dây thần kinh tiền đình, làm sai lệch thông tin về vị trí·vận động của cơ thể, gây cảm giác xoay và rung giật nhãn cầu bất thường. Chóng mặt trung ương xảy ra do bất thường trong hệ thống dẫn truyền tiền đình của thân não·tiểu não, kèm theo chóng mặt không xoay, mất thăng bằng kéo dài và nhiều khiếm khuyết thần kinh khác nhau.
  Các triệu chứng chính
• Cùng với chóng mặt xoay (cảm giác quay tròn) xuất hiện buồn nôn·nôn, vã mồ hôi, rung giật nhãn cầu
• Thời gian kéo dài: vài giây (sỏi tai)~vài giờ (bệnh Ménière·đau nửa đầu)~vài ngày (viêm dây thần kinh tiền đình) hoặc kéo dài liên tục (tổn thương trung ương)
• Giảm thính lực·ù tai (khi kèm bệnh Ménière hoặc bệnh tai trong)
• Triệu chứng kèm theo: song thị, nói khó, yếu tứ chi, thất điều khi đi lại, v.v. là những bất thường thần kinh gợi ý nguyên nhân trung ương

Phương pháp điều trị

Nguyên tắc chung: Ưu tiên xác định nguyên nhân. Khi nghi ngờ nguyên nhân trung ương (như đột quỵ), cần chẩn đoán·điều trị cấp cứu. Chóng mặt ngoại biên thường có khả năng cải thiện cao với phương pháp điều trị tiêu chuẩn tùy theo nguyên nhân. Điều trị bằng thuốc

• Giảm triệu chứng: thuốc chống nôn (như ondansetron), thuốc chống tiền đình·thuốc an thần (meclizine, diazepam, v.v.) — khuyến cáo sử dụng trong thời gian ngắn
• Giai đoạn đầu của viêm dây thần kinh tiền đình: steroid liều cao (trong một số trường hợp) để ức chế viêm
• Bệnh Ménière: thuốc lợi tiểu (kết hợp chế độ ăn ít muối), betahistine (được sử dụng ở một số quốc gia)
  Thủ thuật·phẫu thuật
• BPPV: nghiệm pháp tái định vị sỏi tai như Epley (nghiệm pháp điều chỉnh tư thế) — không xâm lấn và hiệu quả
• Bệnh Ménière kháng trị: phẫu thuật giải áp túi nội dịch, tiêm steroid trong hòm nhĩ (qua màng nhĩ) hoặc gentamicin (có nguy cơ mất thính lực)
• Với các tổn thương nguyên nhân như viêm tai giữa nặng·khối u, phối hợp điều trị bằng thuốc·phẫu thuật
  Phục hồi chức năng
• Phục hồi chức năng tiền đình (tập luyện thăng bằng): có hiệu quả khi mất thăng bằng mạn tính·suy giảm chức năng tiền đình
  Lưu ý·nguy cơ biến chứng
• Các triệu chứng cần cấp cứu y tế ngay: chóng mặt dữ dội đột ngột + yếu/giảm cảm giác một bên, rối loạn phát âm, song thị, đau đầu dữ dội, suy giảm ý thức, mất thính lực đột ngột, v.v.
• Tác dụng phụ của thuốc (an thần, buồn ngủ, nguy cơ té ngã), khả năng tổn thương thính lực khi sử dụng gentamicin
• Biến chứng: té ngã·gãy xương, mất thăng bằng mạn tính·lo âu·trầm cảm, tổn thương thần kinh vĩnh viễn nếu trì hoãn điều trị (nguyên nhân trung ương), mất thính lực (bệnh Ménière, v.v.)

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị & ví dụ câu hỏi)

Vật dụng/tài liệu cần mang theo

• Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thuốc Đông y) và thời gian dùng thuốc
• Ghi chép triệu chứng: ngày khởi phát, thời gian kéo dài (giây/phút/giờ/ngày), tần suất, yếu tố khởi phát (thay đổi tư thế, tiếng ồn, v.v.), yếu tố cải thiện·làm nặng
• Ghi lại có hay không những thay đổi gần đây về thính lực (giảm thính lực·ù tai)
• Tiền sử chấn thương đầu gần đây, nhiễm trùng (nhiễm trùng đường hô hấp trên)
• Bản sao kết quả xét nghiệm và hình ảnh chụp gần đây (MRI, CT, kiểm tra thính lực), nếu có
• Ghi lại huyết áp·đường huyết (nếu có thể), có bị té ngã hay không·có bị thương hay không Nội dung cần thông báo trước tại phòng khám ngoại trú (ví dụ)
• "Chóng mặt bắt đầu chính xác từ thời điểm nào và tình huống khởi phát đầu tiên là gì?"
• "Khi ngồi hoặc nằm, triệu chứng có nặng hơn không?"
• "Gần đây có xuất hiện các triệu chứng như đau đầu, rối loạn ngôn ngữ, yếu tay chân không?"

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Nguyên nhân có khả năng nhất của tình trạng chóng mặt này là gì? Có cần làm thêm xét nghiệm (ví dụ: MRI, kiểm tra thính lực) không?"
• "Các tác dụng phụ chính của thuốc bác sĩ kê là gì, và có hạn chế nào đối với sinh hoạt hằng ngày (lái xe, vận hành máy móc) không?"
• "Tôi có cần phục hồi chức năng (phục hồi chức năng tiền đình) không? Thời điểm bắt đầu và thời gian kéo dài như thế nào?"

Ví dụ các câu hỏi tùy theo từng bệnh

• Khi nghi ngờ BPPV: "Kết quả nghiệm pháp Dix–Hallpike như thế nào? Có thể thực hiện ngay nghiệm pháp Epley (nghiệm pháp điều chỉnh tư thế) không?"
• Khi nghi ngờ viêm dây thần kinh tiền đình hoặc nguyên nhân trung ương: "Bác sĩ khuyến nghị những xét nghiệm cấp cứu nào (MRI/xét nghiệm máu) để loại trừ nguyên nhân trung ương (như đột quỵ)?"

(Tham khảo: Thông tin trên là hướng dẫn y khoa chung; nếu triệu chứng nặng hoặc có các dấu hiệu cấp cứu nêu trên, cần đến ngay khoa cấp cứu.)