Viêm não Nhật Bản

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Viêm não Nhật Bản là một bệnh nhiễm trùng cấp tính hệ thần kinh trung ương (viêm não) do nhiễm vi-rút viêm não Nhật Bản, lây truyền qua muỗi truyền bệnh viêm não Nhật Bản (thuộc chi Culex, thường được gọi là “muỗi nhà nhỏ màu đỏ”). Muỗi mắc vi-rút từ các động vật chủ như bò, lợn rồi truyền sang người khi đốt.
• Sinh lý bệnh: Sau khi bị muỗi nhiễm bệnh đốt, vi-rút xâm nhập vào máu → ở một số người, vi-rút lan truyền theo đường máu rồi xâm nhập hệ thần kinh trung ương qua mạch máu não → gây viêm não (viêm mô não). Thời gian ủ bệnh 4–14 ngày.
• Triệu chứng chính
  • Phần lớn (khoảng 95%) không có triệu chứng hoặc chỉ sốt nhẹ
  • Khi có triệu chứng: sốt cao, đau đầu, nôn, đau bụng, rối loạn cảm giác
  • Khi tiến triển: thay đổi ý thức (hôn mê), co giật, suy giảm hô hấp·liệt hô hấp, có thể tử vong
  • Di chứng sau giai đoạn hồi phục: rối loạn nhận thức (khuyết tật trí tuệ), rối loạn ngôn ngữ, liệt vận động, v.v. (khoảng 25% có di chứng)
• Đặc điểm mắc bệnh: Ở các khu vực ôn đới như Hàn Quốc, bệnh chủ yếu xảy ra từ cuối tháng 7 đến cuối tháng 10, đạt đỉnh vào đầu tháng 9.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc: Hiện chưa có phương pháp điều trị kháng vi-rút đặc hiệu được thiết lập thành tiêu chuẩn, vì vậy điều trị triệu chứng và điều trị hỗ trợ là trọng tâm.
• Điều trị giai đoạn cấp tính (chủ yếu tại bệnh viện·đơn vị chăm sóc đặc biệt)
  • Nghỉ ngơi tuyệt đối và theo dõi tích cực (triệu chứng thần kinh, hô hấp, huyết động)
  • Đảm bảo đường thở·hỗ trợ hô hấp (nếu cần, dùng máy thở)
  • Kiểm soát sốt: thuốc hạ sốt, chườm mát, v.v.
  • Kiểm soát co giật: dùng benzodiazepine (giai đoạn đầu), nếu cần dùng thuốc chống co giật (ví dụ: phenytoin, v.v.)
  • Kiểm soát phù não·tăng áp lực nội sọ: điều chỉnh dịch truyền, liệu pháp thẩm thấu ưu trương (mannitol·dung dịch ưu trương), v.v. (do bác sĩ hồi sức tích cực quyết định)
  • Khi nghi ngờ nhiễm khuẩn thứ phát (viêm phổi·nhiễm trùng đường tiết niệu, v.v.), sử dụng kháng sinh thích hợp
  • Quản lý dinh dưỡng·dịch truyền·điện giải và phòng ngừa biến chứng
• Quản lý ngoại trú·giai đoạn hồi phục
  • Phục hồi chức năng thần kinh (điều trị nhận thức·vận động·ngôn ngữ) và theo dõi dài hạn
• Điều trị dự phòng
  • Tiêm vắc-xin: Khuyến nghị tiêm chủng dự phòng trong thời kỳ trẻ nhỏ (theo hướng dẫn y tế công cộng tại địa phương)
• Lưu ý (điểm cần chú ý khi điều trị)
  • Thuốc kháng vi-rút đặc hiệu chưa phải là điều trị tiêu chuẩn, vì vậy cần quyết định theo các nghiên cứu lâm sàng và hướng dẫn của chuyên gia
  • Khi sốt cao·co giật·suy giảm ý thức, cần lập tức đến phòng cấp cứu·nhập viện, không trì hoãn
  • Trẻ em·người cao tuổi có triệu chứng nặng hơn và tiên lượng xấu hơn, vì vậy điều trị tích cực sớm là rất quan trọng

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo khi đến bệnh viện)
  • Danh sách các loại thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn·không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử bệnh (đặc biệt là bệnh thần kinh, suy giảm miễn dịch, lịch sử tiêm vắc-xin)
  • Thời điểm khởi phát gần đây (bao gồm ước tính thời điểm bị muỗi đốt), thời điểm xuất hiện triệu chứng và ghi chép diễn biến
  • Bản sao kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, X-quang ngực, v.v.) hoặc hồ sơ nhập viện nếu có
  • Ảnh/video về nhiệt độ cơ thể·cơn động kinh (co giật) khi xảy ra (nếu có thể)
  • Tiền sử dị ứng (dị ứng thuốc·vắc-xin)
• Thông tin nên cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Ngày bắt đầu sốt, ngày bắt đầu thay đổi ý thức, đặc điểm cơn động kinh (tần suất·thời gian kéo dài)
  • Tiền sử đi lại gần đây (chẳng hạn như đến vùng nông thôn·khu vực gần chuồng trại), thông tin phơi nhiễm theo mùa
• Danh sách kiểm tra triệu chứng
  • Có/không có và thời điểm xuất hiện sốt/đau đầu/nôn/hôn mê/co giật
  • Có/không có thay đổi về vận động·ngôn ngữ·nhận thức
  • Trong trường hợp trẻ em, thay đổi về việc bú·mức độ hoạt động, giảm tiếng khóc·phản ứng, v.v.

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Các chẩn đoán có thể xảy ra và mức độ nguy hiểm của tình trạng này là như thế nào?"
• "Cần thực hiện thêm những xét nghiệm nào (xét nghiệm huyết thanh/dịch não tủy, chẩn đoán hình ảnh, PCR, v.v.)?"
• "Mục đích và hiệu quả kỳ vọng của phương pháp điều trị đang thực hiện là gì?"
• "Quyết định việc có cần nhập viện hoặc điều trị tại đơn vị chăm sóc đặc biệt như thế nào?"
• "Trong quá trình điều trị, những tác dụng phụ của thuốc hoặc biến chứng nào cần đặc biệt thận trọng?"
• "Sau khi hồi phục, kế hoạch phục hồi chức năng hoặc theo dõi dài hạn sẽ được thực hiện như thế nào?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Tôi (hoặc con tôi) bắt đầu xuất hiện triệu chứng từ ngày (ngày tháng) sau khi phơi nhiễm với viêm não Nhật Bản, vậy ngay bây giờ cần làm những xét nghiệm nào?"
• "Tôi vẫn chưa được tiêm vắc-xin dự phòng, vậy do việc đi du lịch hoặc nơi cư trú trong thời gian tới, tôi có cần tiêm không? Thời điểm và loại vắc-xin cần tiêm như thế nào?"

(Tóm tắt chẩn đoán·dịch tễ học tham khảo: thời gian ủ bệnh 4–14 ngày, khoảng 95% người nhiễm không có triệu chứng, tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân có triệu chứng khoảng 25%, sau khi hồi phục có khả năng khoảng 25% phát sinh di chứng thần kinh)