Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa
- Tình trạng mọc lông quá mức được chia thành chứng rậm lông không liên quan đến androgen, mang tính toàn thân/khu trú (tên gọi chung: hypertrichosis), và chứng rậm lông kiểu nam (chứng rậm lông, hirsutism) do tăng androgen.
- Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh
- Chứng rậm lông (tăng lông tơ, tăng lông toàn thân...): bẩm sinh (bất thường gen) hoặc mắc phải (thuốc, độc tố, bệnh toàn thân...). Nguyên nhân khu trú gồm các khối u ở lớp bì như nốt ruồi sắc tố, kích thích lặp đi lặp lại hoặc bị bịt kín lâu ngày (bó bột)...
- Chứng rậm lông kiểu nam (phụ thuộc androgen): buồng trứng (hội chứng buồng trứng đa nang, khối u buồng trứng), tuyến thượng thận (tăng sản thượng thận bẩm sinh, khối u tuyến thượng thận), hội chứng Cushing, bất thường tiết prolactin hoặc sử dụng androgen/thuốc ngoại sinh.
- Triệu chứng chính
- Mật độ và độ dài lông quá mức (toàn thân hoặc khu trú), ở nữ có sự phân bố kiểu nam (cằm, quanh môi trên, ngực, lưng trên/vùng mu, đùi...).
- Trong chứng rậm lông kiểu nam, lông tơ biến đổi thành lông trưởng thành dày và sẫm màu. Các triệu chứng đi kèm liên quan đến androgen: mụn trứng cá, rụng tóc kiểu nam, rối loạn kinh nguyệt, vô sinh, các bất thường chuyển hóa như béo phì và kháng insulin (đặc biệt trong PCOS)...
- Dấu hiệu cần nghi ngờ (đánh giá tính cấp cứu/mức độ nghiêm trọng)
- Các triệu chứng nam hóa tiến triển nhanh (trong vài tháng), như giọng nói trầm hơn, phì đại âm vật..., cần loại trừ khả năng có khối u ác tính ở buồng trứng hoặc tuyến thượng thận.
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Nguyên tắc điều trị
- Nếu có thể, trước tiên điều chỉnh nguyên nhân (bệnh lý nền). Khi không rõ nguyên nhân hoặc có vấn đề thẩm mỹ, phối hợp điều trị giảm triệu chứng và tẩy lông.
- Điều trị bằng thuốc (chủ yếu dùng cho chứng rậm lông kiểu nam)
- Thuốc tránh thai đường uống (thuốc tránh thai đường uống phối hợp): lựa chọn đầu tay để ức chế androgen và cải thiện triệu chứng.
- Thuốc kháng androgen: spironolactone (cần theo dõi huyết áp và kali), flutamide (lưu ý độc tính trên gan), finasteride (gây quái thai, cấm dùng trong thai kỳ), cyproterone acetate (giấy phép lưu hành khác nhau tùy quốc gia).
- Thuốc bôi tại chỗ: eflornithine (ức chế mọc lông ở các vùng khu trú như vùng cằm).
- Khi kèm PCOS: cân nhắc phối hợp metformin (nhằm cải thiện chuyển hóa).
- Thủ thuật và điều trị thẩm mỹ
- Tác dụng tức thời/ngắn hạn: tẩy lông, cạo lông, kem tẩy lông, waxing, điện phân (điện phân vĩnh viễn để tẩy lông vĩnh viễn)
- Vĩnh viễn/bán vĩnh viễn: tẩy lông bằng laser (hiện phổ biến nhất, hiệu quả khác nhau tùy màu da và màu lông), điện phân vĩnh viễn (điện phân)
- Khi nguyên nhân là khối u: phẫu thuật cắt bỏ (khối u buồng trứng, tuyến thượng thận...).
- Quản lý lối sống
- Giảm cân (đặc biệt trong PCOS, giúp giảm androgen và cải thiện triệu chứng), tập thể dục thường xuyên, kiểm soát đường huyết và lipid.
- Lưu ý và tác dụng phụ
- Khi sử dụng thuốc kháng androgen, có nguy cơ gây dị tật thai nhi nếu mang thai — cần tránh thai hiệu quả trong quá trình sử dụng.
- Spironolactone: nguy cơ tăng kali máu (thận trọng ở người mắc bệnh thận hoặc có tiền sử tăng kali máu), rối loạn tiêu hóa...
- Flutamide và các thuốc tương tự: có khả năng gây độc tính trên gan (cần xét nghiệm chức năng gan).
- Tẩy lông bằng laser: hiệu quả khác nhau tùy màu da và màu lông, có thể gây tăng sắc tố và bỏng.
- Việc lựa chọn thuốc và thủ thuật cần dựa trên tuổi, kế hoạch mang thai, bệnh lý đi kèm, chi phí và thời gian cần thiết.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng nên mang theo
- Danh sách tất cả các thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều dùng và thời gian sử dụng)
- Kết quả hoặc hồ sơ các xét nghiệm trước đây (xét nghiệm hormone, xét nghiệm máu)
- Ảnh cho thấy thời điểm khởi phát và diễn tiến của bệnh (theo thứ tự thời gian)
- Ghi chép về tiền sử kinh nguyệt (chu kỳ kinh, có không đều hay không), tiền sử mang thai/sinh con và tiền sử gia đình (các triệu chứng tương tự)
- Ghi chép các triệu chứng toàn thân như thay đổi cân nặng, thay đổi da, thay đổi gân, thay đổi giọng nói...
- Các mục câu hỏi chính cần trả lời với bác sĩ khi khám ngoại trú (những điều bác sĩ sẽ hỏi)
- Các triệu chứng bắt đầu khi nào và như thế nào (cấp tính hay tiến triển từ từ)
- Tốc độ tiến triển (nhanh hay chậm)
- Có kèm dấu hiệu nam hóa hay không (giọng nói, tăng cơ, rối loạn kinh nguyệt)
- Tình trạng tránh thai và có kế hoạch mang thai hay không
- Đã từng thực hiện xét nghiệm hormone hoặc xét nghiệm hình ảnh hay chưa
Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- "Những nguyên nhân có thể gây ra triệu chứng này là gì? Tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào?"
- "Các lựa chọn điều trị được khuyến nghị và hiệu quả dự kiến là gì, tác dụng phụ của từng lựa chọn ra sao?"
- "Trong trường hợp của tôi, tẩy lông bằng laser hay điện phân vĩnh viễn phù hợp hơn? Chi phí và cần bao nhiêu buổi?"
- "Thuốc tôi đang dùng có thể là nguyên nhân không? Tôi có cần ngừng thuốc không?"
- "Tôi đang có kế hoạch mang thai, phương pháp điều trị nào an toàn?"
Ví dụ về các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh
- Trường hợp khởi phát cấp tính và tiến triển nhanh (nghi ngờ khối u)
- "Trong vài tháng gần đây, lông của tôi đột ngột trở nên dày và nhiều hơn. Để loại trừ khả năng có khối u buồng trứng hoặc tuyến thượng thận, tôi có cần ngay lập tức làm những xét nghiệm máu nào (testosterone toàn phần/tự do, DHEA-S...) và xét nghiệm hình ảnh nào (siêu âm buồng trứng, CT tuyến thượng thận, khi cần MRI não)?"
- Trường hợp nghi ngờ PCOS
- "Dựa trên xét nghiệm hormone và tiền sử kinh nguyệt, tôi được nghi ngờ mắc PCOS. Trong số các phương pháp điều trị bằng thuốc (thuốc tránh thai đường uống, metformin, spironolactone), sự kết hợp nào phù hợp với kế hoạch mang thai và nguy cơ tác dụng phụ ra sao?"
(Tham khảo) Các xét nghiệm ban đầu có thể được cân nhắc gồm testosterone toàn phần/tự do trong máu, DHEA-S, LH/FSH, prolactin, 17-OH progesterone (khi nghi ngờ tăng sản thượng thận bẩm sinh), và khi cần, chẩn đoán hình ảnh tuyến thượng thận/vùng chậu cùng MRI tuyến yên.