Dị ứng phấn hoa

1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Dị ứng phấn hoa (dị ứng pollen) là bệnh trong đó phấn hoa của thực vật lơ lửng trong không khí xâm nhập vào đường hô hấp và gây ra phản ứng quá mẫn qua trung gian IgE (quá mẫn typ I).
• Nguyên nhân: Phấn hoa theo mùa như phấn hoa của các loại cây gồm tuyết tùng Nhật (bao gồm các loài hinoki/thuja), cây alder, cây bạch dương và cỏ phấn hương (các loài cỏ dại) là những nguyên nhân chính. Một số loài hoa (như cúc hoa, cúc marguerite) có thể gây viêm da tiếp xúc khi da tiếp xúc trực tiếp. Bệnh liên quan chặt chẽ đến tính mùa vụ (mùa xuân, đầu mùa hè, v.v.) và thời tiết (nặng hơn vào buổi sáng ấm và khô, sau giông bão hoặc khi có gió).
• Sinh lý bệnh (tóm tắt): Khi các IgE đặc hiệu được tạo ra do lần phơi nhiễm trước đó đã gắn với dưỡng bào và bạch cầu ái kiềm, việc tái phơi nhiễm sẽ gây liên kết chéo IgE, giải phóng các chất trung gian gây viêm như histamine và leukotriene, từ đó gây giãn mạch, tăng tiết và co thắt đường thở.
• Triệu chứng chính: Hắt hơi, nước mũi trong, nghẹt mũi (viêm mũi dị ứng), mắt ngứa và đỏ (viêm kết mạc dị ứng), ghèn mắt, ho, thở khò khè và khó thở (hen phế quản), da đỏ, ngứa và nổi mề đay. Có thể kèm theo mệt mỏi, giảm khả năng tập trung và giảm khứu giác; các triệu chứng thường nặng hơn vào buổi sáng.

2) Phương pháp điều trị

• Tránh tiếp xúc (quản lý môi trường)
  • Hạn chế ra ngoài vào mùa và thời điểm có nhiều phấn hoa (buổi sáng, ngày có gió mạnh), đeo khẩu trang và kính bảo hộ, tắm rửa và thay quần áo khi về nhà, đóng cửa sổ trong nhà (thông khí trong thời gian ngắn), tránh phơi quần áo ngoài trời, sử dụng bộ lọc HEPA và máy hút bụi, v.v.
• Điều trị bằng thuốc (tiêu chuẩn)
  • Viêm mũi dị ứng: corticosteroid tại chỗ (xịt mũi; hiệu quả ưu tiên hàng đầu), thuốc kháng histamine thế hệ 2 dạng uống (ít gây buồn ngủ, không hoặc ít an thần), thuốc chống nghẹt mũi (dùng trong thời gian ngắn), rửa mũi bằng nước muối sinh lý.
  • Viêm kết mạc: sử dụng thuốc kháng histamine dạng nhỏ mắt/thuốc co mạch/thuốc ổn định dưỡng bào.
  • Triệu chứng liên quan đến hen: thuốc chủ vận beta2 dạng hít (tác dụng nhanh), corticosteroid dạng hít (điều trị duy trì), khi cần có thể dùng corticosteroid dạng uống trong thời gian ngắn.
  • Khác: thuốc đối kháng thụ thể leukotriene (ở một số bệnh nhân), corticosteroid dạng uống ngắn ngày trong trường hợp nặng.
• Liệu pháp miễn dịch (điều trị làm thay đổi diễn tiến bệnh)
  • Liệu pháp miễn dịch dưới da (SCIT) hoặc liệu pháp miễn dịch dưới lưỡi (SLIT). Khi thực hiện trong thời gian dài (nhiều năm), có thể làm giảm mức độ nhạy cảm và cải thiện triệu chứng.
  • Điểm cần cân nhắc: Hiệu quả khác nhau tùy bệnh nhân và dị nguyên. Thời gian điều trị và chi phí khá lớn. Có thể xảy ra tác dụng phụ (như phản vệ). Ở người bị hen nặng, không ổn định, mắc một số bệnh tim mạch hoặc đang ở giai đoạn đầu của thai kỳ, việc điều trị có thể bị hạn chế hoặc cần thận trọng (cần đánh giá riêng từng trường hợp đối với các hạn chế).
• Điều trị phẫu thuật
  • Khi có kèm bất thường cấu trúc mũi (lệch vách ngăn, cuốn mũi dưới phì đại, v.v.) khiến triệu chứng nặng hơn, có thể cân nhắc phẫu thuật chỉnh sửa cấu trúc như một biện pháp hỗ trợ (không loại bỏ được bản thân dị ứng).
• Lưu ý (điểm cần chú ý trong điều trị và nguy cơ biến chứng)
  • Khi điều trị miễn dịch có nguy cơ phản vệ → cần theo dõi thích hợp và chuẩn bị ứng phó cấp cứu tại cơ sở y tế.
  • Người bệnh hen có thể bị nặng hơn về hô hấp → cần sử dụng đều đặn thuốc kiểm soát như thuốc hít và đi khám ngay khi triệu chứng nặng lên.
  • Thuốc kháng histamine (thế hệ 1) có thể gây buồn ngủ → cần thận trọng khi lái xe hoặc vận hành máy móc.
  • Nếu không được điều trị trong thời gian dài, bệnh có thể tiến triển thành hen hoặc gây ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, giấc ngủ, việc học tập và công việc.

3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ dùng cần chuẩn bị, nội dung cung cấp cho bác sĩ khi khám và chuẩn bị thông tin bệnh sử)

• Đồ dùng/tài liệu cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc hiện đang dùng (bao gồm cả thuốc không kê đơn), việc sử dụng thuốc hít hoặc thuốc xịt mũi, liều lượng và hiệu quả sử dụng
  • Bản sao kết quả xét nghiệm dị ứng trước đây (test phản ứng da, IgE đặc hiệu), nếu có
  • Nhật ký triệu chứng: thời điểm bắt đầu triệu chứng, mùa và thời điểm trong ngày triệu chứng nặng hơn, tình huống khởi phát (vận động, địa điểm cụ thể, giông bão, gió, v.v.)
  • Nếu có tiền sử hen, ghi chép PEF (lưu lượng đỉnh) gần đây hoặc tần suất sử dụng thuốc hít
  • Ảnh triệu chứng (mắt đỏ, phát ban da, v.v.) hoặc video (khi có ho và tiếng thở khò khè)
  • Kế hoạch mang thai hoặc tình trạng đang mang thai, các bệnh nền chính (như bệnh tim)
• Những nội dung cốt lõi cần chủ động cho bác sĩ biết khi khám ngoại trú
  • Đặc điểm triệu chứng (thời điểm, tần suất, yếu tố làm nặng), hiệu quả và tác dụng phụ của phương pháp điều trị trước đây, môi trường sinh hoạt (nghề nghiệp, nơi ở, vật nuôi), kinh nghiệm điều trị miễn dịch trước đây.

Các câu hỏi người bệnh có thể tự kiểm tra trước khi khám (có thể trình cho bác sĩ)

• "Triệu chứng bắt đầu từ khi nào và nặng hơn vào mùa hoặc thời điểm nào trong ngày?"
• "Tôi đã thử dùng những loại thuốc nào và chúng có hiệu quả không? Có tác dụng phụ không?"

4) Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và các tác dụng phụ có thể xảy ra của thuốc này (ví dụ: corticosteroid xịt mũi, thuốc kháng histamine) là gì?
• Liệu pháp miễn dịch có phù hợp với tôi không? Thời gian điều trị dự kiến, thời điểm bắt đầu có hiệu quả và tỷ lệ thành công khoảng bao nhiêu?
• Khi có triệu chứng hen (hoặc khó thở), những dấu hiệu nào cho thấy tôi cần đến bệnh viện cấp cứu?
• Có thuốc nào có thể dùng trong thời kỳ mang thai hoặc cho con bú không? Nếu có kế hoạch mang thai thì khuyến cáo điều trị là gì?
• Biện pháp tránh tiếp xúc (phòng ngừa) hiệu quả nhất trong sinh hoạt hằng ngày là gì?

5) Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh (1–2 câu hỏi theo đặc điểm bệnh)

• Tôi muốn cân nhắc liệu pháp miễn dịch (dưới da hoặc dưới lưỡi); trong trường hợp của tôi (độ tuổi, bệnh nền, có hay không có hen), phương pháp nào được khuyến nghị và thời gian dự kiến, chi phí, tác dụng phụ ra sao?
• Viêm mũi do phấn hoa theo mùa thường khiến bệnh hen của tôi nặng lên. Để phòng ngừa hen nặng lên, bác sĩ khuyến nghị những loại thuốc và biện pháp quản lý nào (ví dụ: tiêu chí sử dụng thuốc hít dự phòng, hạn chế vận động, v.v.)?

---

Nếu cần, chúng tôi cũng có thể cung cấp thông tin về các loại phấn hoa chính theo mùa (cây, cỏ dại, cỏ) tại khu vực hiện đang sinh sống hoặc mẫu nhật ký triệu chứng (bảng đơn giản) có thể sử dụng khi đi khám.