Viêm kết mạc dị ứng

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Viêm kết mạc dị ứng là bệnh xảy ra khi kết mạc (màng nhầy bao phủ lòng trắng của mắt và mặt trong mí mắt) xuất hiện phản ứng dị ứng, gây viêm và khó chịu.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Các chất gây dị ứng như phấn hoa, mạt bụi nhà, lông động vật kích thích tế bào mast (mast cell) của kết mạc, làm giải phóng các chất trung gian như histamine, biểu hiện dưới dạng phản ứng quá mẫn tức thì (ví dụ: theo mùa hoặc quanh năm) hoặc phản ứng quá mẫn trì hoãn (ví dụ: do tiếp xúc). Bệnh thường đi kèm với viêm da cơ địa, hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng.
• Triệu chứng chính: Ngứa dữ dội (itching, triệu chứng đặc trưng), sung huyết kết mạc (mắt đỏ), dịch tiết dạng nước hoặc nhớt (dịch tiết dạng nước loãng hoặc chất nhầy như thạch), phù kết mạc (chemosis), giảm thị lực tạm thời (trong trường hợp nặng khi giác mạc bị ảnh hưởng) và xuất hiện nhú ở mặt trong mí mắt (phì đại nhú), đặc biệt ở viêm kết mạc mùa xuân hoặc viêm kết mạc do cơ địa dị ứng. Triệu chứng có thể tái phát theo mùa hoặc kéo dài liên tục.

Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn · thuốc · thủ thuật/phẫu thuật · tự chăm sóc và lưu ý)

• Nguyên tắc chung
  • Tránh chất gây dị ứng (giảm thiểu tiếp xúc với tác nhân gây bệnh) và làm giảm triệu chứng là nền tảng của điều trị.
  • Trong trường hợp nhẹ, nhiều bệnh nhân cải thiện nhờ các biện pháp không dùng thuốc và thuốc tại chỗ. Trường hợp nặng hoặc khó điều trị cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám (chuyên khoa mắt hoặc dị ứng).
• Điều trị bằng thuốc
  • Thuốc kháng histamine/thuốc chống viêm tại chỗ (dùng cho mắt): olopatadine, ketotifen, azelastine, v.v. — các chế phẩm có tác dụng tức thì và tác dụng phòng ngừa lâu dài (dual-action) thường được sử dụng.
  • Điều trị duy trì và dự phòng: cromolyn, lodoxamide, v.v. là các thuốc ổn định tế bào mast (cần một khoảng thời gian mới bắt đầu có hiệu quả).
  • Nước mắt nhân tạo (lubricant eye drops): giúp giảm kích ứng và pha loãng chất gây dị ứng.
  • Thuốc kháng histamine đường uống: dùng khi đi kèm sổ mũi, hắt hơi hoặc các triệu chứng dị ứng toàn thân (ví dụ: cetirizine, loratadine).
  • Thuốc steroid nhỏ mắt: sử dụng trong thời gian ngắn (theo chỉ định của bác sĩ) khi mắt đỏ nghiêm trọng, phì đại nhú hoặc giác mạc bị ảnh hưởng. Do có thể gây biến chứng (tăng nhãn áp, nguy cơ đục thủy tinh thể), cần được bác sĩ chuyên khoa mắt quản lý và theo dõi. Có thể lựa chọn các thuốc ít có nguy cơ gây tăng nhãn áp (ví dụ: loteprednol).
  • Thuốc điều hòa miễn dịch (thay thế steroid hoặc điều trị lâu dài): cyclosporine dùng cho mắt (ophthalmic cyclosporine), tacrolimus dùng ngoài (thuốc mỡ mí mắt) — có thể được cân nhắc trong viêm kết mạc mùa xuân hoặc viêm kết mạc do cơ địa dị ứng mạn tính, nặng.
  • Điều trị toàn thân/điều trị miễn dịch: đối với nguyên nhân theo mùa đã xác định rõ, có thể cân nhắc liệu pháp miễn dịch đối với một kháng nguyên đơn lẻ (liệu pháp miễn dịch dưới da hoặc dưới lưỡi) (tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng).
• Biện pháp không dùng thuốc/quản lý sinh hoạt
  • Chườm lạnh (nhiều lần mỗi ngày, 5–10 phút) để giảm ngứa và phù.
  • Không dụi mắt (dụi mắt có thể làm triệu chứng nặng hơn và tăng nguy cơ nhiễm trùng thứ phát).
  • Ngừng đeo kính áp tròng (cho đến khi triệu chứng cải thiện) và đảm bảo vệ sinh kính áp tròng nghiêm ngặt.
  • Cải thiện môi trường trong nhà: sử dụng bộ lọc HEPA, giặt và sấy chăn ga ở nhiệt độ cao, quản lý vật nuôi, tránh hút thuốc và khói xe.
• Lưu ý và nguy cơ biến chứng
  • Sử dụng steroid nhỏ mắt trong thời gian dài làm tăng nguy cơ tăng nhãn áp (bệnh glôcôm), đục thủy tinh thể và nhiễm trùng tại chỗ — cần khám theo dõi tại chuyên khoa mắt.
  • Trong trường hợp nặng, có thể xảy ra loét giác mạc, sẹo giác mạc và giảm thị lực (đặc biệt cần lưu ý ở viêm kết mạc mùa xuân và viêm kết mạc do cơ địa dị ứng).
  • Thuốc nhỏ mắt chống sung huyết (sử dụng lâu dài) có thể gây sung huyết phản ứng, vì vậy chỉ nên sử dụng trong thời gian ngắn.
• Thủ thuật/phẫu thuật
  • Hầu hết các trường hợp được kiểm soát bằng thuốc và điều trị bảo tồn. Hiếm khi, nếu phì đại nhú nghiêm trọng hoặc có tổn thương giác mạc, cần đánh giá riêng để thực hiện các biện pháp chuyên môn (liệu pháp steroid mạnh trong thời gian ngắn, thủ thuật mắt hoặc can thiệp phẫu thuật).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị · hồ sơ cần mang theo · ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
  • Danh sách tất cả các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc nhỏ mắt), gồm tên thuốc, liều lượng và thời gian dùng.
  • Kết quả xét nghiệm dị ứng trước đây (như test lẩy da, IgE đặc hiệu trong máu, v.v.) và kết quả khám mắt trước đây (như nhãn áp, kiểm tra giác mạc, v.v.).
  • Nhật ký triệu chứng: thời điểm bắt đầu triệu chứng, thời gian trong ngày (ban ngày/ban đêm), mối liên quan với mùa và địa điểm (nhà, nơi làm việc, ngoài trời), các yếu tố được cho là gây khởi phát (phấn hoa, bụi, động vật, v.v.).
  • Nếu có ảnh chụp mắt đỏ, dịch tiết, v.v. hoặc ảnh chụp khi triệu chứng nặng, những ảnh này sẽ hữu ích.
  • Việc có đeo kính áp tròng hay không, loại kính áp tròng và thói quen sử dụng.
• Ví dụ ghi chép ngắn trước khi khám ngoại trú
  • Triệu chứng (ngứa/đau/dử mắt/thay đổi thị lực) và mức độ (1–10), ngày khởi phát, yếu tố làm nặng, yếu tố cải thiện, các phương pháp điều trị đã thử trước đây và hiệu quả.
• Thông tin chính cần cung cấp cho bác sĩ khi khám
  • Có hay không các bệnh đi kèm (viêm mũi dị ứng, viêm da cơ địa, hen suyễn, v.v.), tiền sử gia đình (dị ứng), nghề nghiệp (khả năng tiếp xúc với chất gây dị ứng).
• Chuẩn bị xét nghiệm
  • Khi cần thiết, có thể dự kiến thực hiện đo nhãn áp, kiểm tra bằng đèn khe, xét nghiệm dịch tiết kết mạc (nuôi cấy vi khuẩn), xét nghiệm dị ứng (test da hoặc IgE đặc hiệu trong máu).

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Hiệu quả dự kiến và các tác dụng phụ thường gặp của thuốc này (thuốc nhỏ mắt) là gì?"
• "Tôi có cần dùng thuốc steroid nhỏ mắt không? Thời gian sử dụng và việc khám theo dõi sẽ được thực hiện như thế nào?"
• "Nếu triệu chứng tái phát thường xuyên, tôi có cần điều trị miễn dịch (liệu pháp miễn dịch với chất gây dị ứng) không? Chỉ định là gì?"
• "Khi nào tôi có thể đeo kính áp tròng trở lại?"
• "Tôi nên thay đổi những điểm nào trong môi trường sinh hoạt để triệu chứng cải thiện tốt nhất?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Có xét nghiệm hoặc tiêu chuẩn chẩn đoán nào để phân biệt triệu chứng của tôi là theo mùa (viêm kết mạc mùa xuân) hay do cơ địa dị ứng/mạn tính không?"
• "Nếu tôi phải sử dụng thuốc steroid nhỏ mắt trong thời gian dài, tình trạng tăng nhãn áp và nguy cơ đục thủy tinh thể sẽ được theo dõi như thế nào? Có thể cân nhắc cyclosporine hoặc tacrolimus làm thuốc thay thế steroid không?"