Lao đường tiêu hóa

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Lao đường tiêu hóa là tình trạng viêm lao xảy ra ở niêm mạc và thành đường tiêu hóa do Mycobacterium tuberculosis. Vi khuẩn chủ yếu đến ruột thông qua việc nuốt đờm của bệnh nhân lao phổi, đường máu bị nhiễm (lan truyền theo đường máu), xâm lấn trực tiếp từ các cơ quan lân cận hoặc lan từ lao vùng chậu (vòi trứng). Bệnh thường xảy ra ở những vị trí mà thức ăn lưu lại lâu, chẳng hạn như vùng hồi–manh tràng (chỗ nối giữa hồi tràng và manh tràng). Về sinh lý bệnh, tình trạng viêm u hạt có thể dẫn đến loét niêm mạc, dày niêm mạc, dính, hẹp, áp xe và thủng.
• Triệu chứng chính: đau bụng tiến triển từ từ (thường gặp nhất), sụt cân, sốt (sốt nhẹ), đổ mồ hôi ban đêm, mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn và khó tiêu, cảm giác chướng bụng, tiêu chảy hoặc táo bón, đôi khi đi ngoài ra máu. Khi kèm lao phổi hoặc lao phúc mạc, có thể xuất hiện ho, đờm hoặc cổ trướng, dấu hiệu căng phúc mạc.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bằng thuốc tiêu chuẩn:
  • Nhìn chung áp dụng phác đồ điều trị chống lao giống như đối với lao phổi: phối hợp Isoniazid(H), Rifampin(R), Pyrazinamide(Z), Ethambutol(E) trong 2 tháng đầu (dùng hằng ngày), sau đó duy trì H + R trong ít nhất 4 tháng (tổng cộng tối thiểu 6 tháng).
  • Nếu có tổn thương phức tạp (hẹp do sẹo nặng, áp xe, thủng, tổn thương ruột lan rộng) hoặc nghi ngờ kháng thuốc, có thể kéo dài thời gian điều trị (thường từ 9 tháng trở lên) hoặc điều chỉnh thuốc sau khi xác định tình trạng kháng thuốc.
  • Trong trường hợp lao đa kháng thuốc (MDR-TB), cần điều trị bằng các thuốc hàng hai trong thời gian dài (từ vài tháng đến vài năm) theo hướng dẫn của WHO và chuyển đến phòng khám chuyên khoa.
• Thủ thuật/phẫu thuật:
  • Khi xảy ra biến chứng, có thể cần điều trị phẫu thuật: tái tạo lỗ thông ruột hoặc cắt bỏ và nối ruột do tắc ruột (hẹp), phẫu thuật cấp cứu do thủng ruột, cầm máu hoặc phẫu thuật khi xuất huyết nặng.
• Điều trị hỗ trợ và chăm sóc:
  • Quản lý dinh dưỡng (bổ sung dinh dưỡng), truyền dịch và điều chỉnh điện giải, kiểm soát đau.
  • Theo dõi độc tính trên gan và tác dụng phụ của thuốc trong khi dùng thuốc chống lao (xét nghiệm chức năng gan, kiểm tra thị lực, v.v.).
  • Không có hạn chế đặc biệt về hoạt động hoặc chế độ ăn, nhưng khuyến cáo hạn chế uống rượu (do nguy cơ độc tính trên gan).
• Lưu ý:
  • Việc ngừng thuốc hoặc dùng thuốc không đều trong quá trình điều trị làm tăng đáng kể nguy cơ kháng thuốc, vì vậy phải hoàn tất điều trị đúng theo đơn.
  • Các tác dụng phụ điển hình của thuốc chống lao: độc tính trên gan (đặc biệt là INH, RIF, PZA), rối loạn thị lực (EMB), tương tác thuốc (đặc biệt Rifampin gây cảm ứng chuyển hóa nhiều loại thuốc).
  • Khi đồng thời mắc lao phổi, cần cách ly và thực hiện các biện pháp phòng ngừa dựa trên đường hô hấp trong thời gian còn khả năng lây nhiễm (tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và các xét nghiệm, hồ sơ cần mang theo)

• Đồ cần chuẩn bị/mang theo:
  • Danh sách các loại thuốc, thực phẩm bổ sung và thuốc y học cổ truyền Hàn Quốc đang sử dụng
  • Bản sao hoặc bản tóm tắt các kết quả xét nghiệm trước đây (X-quang ngực, CT bụng, kết quả nội soi/sinh thiết, xét nghiệm máu, v.v.)
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến của triệu chứng (thay đổi cân nặng, kiểu sốt, thay đổi thói quen đại tiện, thay đổi vị trí và mức độ đau)
  • Thông tin về việc đã tiêm BCG hay chưa, tiền sử mắc lao và lịch sử điều trị lao trước đây (nếu có: vào thời điểm nào, đã dùng thuốc gì và trong bao lâu)
  • Thông tin về việc gần đây trong số người tiếp xúc (gia đình, đồng nghiệp) có ai mắc lao hay không
• Các xét nghiệm có khả năng được thực hiện khi khám ngoại trú:
  • X-quang ngực (kiểm tra có đồng thời mắc lao phổi hay không), CT bụng, nội soi đường tiêu hóa và sinh thiết mô (u hạt do lao, nhuộm AFB, nuôi cấy, xét nghiệm PCR), nuôi cấy phân lập Mycobacterium tuberculosis và xét nghiệm độ nhạy thuốc, xét nghiệm máu (bao gồm chức năng gan), xét nghiệm giải phóng interferon gamma (IGRA) hoặc xét nghiệm phản ứng da tuberculin (TST) được sử dụng hỗ trợ

Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ thường gặp và các dấu hiệu nguy hiểm của thuốc này (hoặc phối hợp thuốc này) là gì?
• Thời gian điều trị sẽ kéo dài bao lâu? Khoảng khi nào các triệu chứng bắt đầu cải thiện?
• Nếu xảy ra tác dụng phụ như tăng chỉ số chức năng gan hoặc thay đổi thị lực thì cần làm gì?
• Trong thời gian điều trị, cần lưu ý điều gì trong sinh hoạt hằng ngày (công việc, tập luyện, ăn uống)?
• Cần xét nghiệm lao hoặc thực hiện biện pháp phòng ngừa nào cho gia đình hay người sống cùng nhà?

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Có khả năng cần phẫu thuật không? Những dấu hiệu nào (ví dụ: đau bụng dữ dội đột ngột, sốt tăng, các triệu chứng kích thích phúc mạc kéo dài) là chỉ định phẫu thuật?
• Mặc dù không phát hiện được Mycobacterium tuberculosis bằng nuôi cấy hoặc khuếch đại gen (PCR) trong mẫu sinh thiết nội soi, có thể bắt đầu điều trị lao không? (Hỏi về tiêu chuẩn chẩn đoán tại phòng khám và chẩn đoán phân biệt—đặc biệt là bệnh Crohn.)

Tóm tắt bổ sung

• Chẩn đoán sớm và dùng thuốc chống lao đều đặn có vai trò quyết định đối với tiên lượng. Nếu xảy ra biến chứng (hẹp, thủng, xuất huyết), có thể cần can thiệp ngoại khoa, vì vậy khuyến cáo đến cơ sở y tế ngay khi triệu chứng trở nên nặng hơn.