Viêm mạch máu

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Là nhóm bệnh gây viêm thành mạch máu; triệu chứng và tiên lượng khác nhau tùy theo vị trí viêm (mạch máu lớn, vừa hay nhỏ). Nguyên nhân có thể bao gồm phản ứng tự miễn, nhiễm trùng, bệnh ác tính và thuốc gây ra; trong nhiều trường hợp có sự tham gia của cơ chế miễn dịch.
• Tóm tắt bệnh sinh: Khi thành mạch bị viêm, lòng mạch có thể bị hẹp hoặc tắc nghẽn, đồng thời tình trạng rò rỉ mạch máu gây chảy máu và phù nề. Khi mao mạch và tiểu tĩnh mạch bị tổn thương, thường xuất hiện “ban xuất huyết sờ thấy được (palpable purpura)” trên da; trong trường hợp nặng, bệnh có thể gây thiếu máu cục bộ hoặc chảy máu ở các cơ quan (thận, đường tiêu hóa, phổi, hệ thần kinh, v.v.).
• Triệu chứng chính: Sốt, mệt mỏi toàn thân, đau khớp; các dát và xuất huyết dạng chấm trên da (ban xuất huyết); đau bụng, đi ngoài ra máu, đi ngoài phân đen (tổn thương đường tiêu hóa); tiểu máu, protein niệu (tổn thương thận); triệu chứng hô hấp (ho, ho ra máu, xuất huyết phổi); triệu chứng thần kinh (liệt, rối loạn cảm giác); ở trẻ em đã ghi nhận viêm tinh hoàn (đau tinh hoàn).

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Nguyên tắc cơ bản: Quyết định điều trị dựa trên nguyên nhân, mức độ nặng của tình trạng viêm và cơ quan bị tổn thương. Mục tiêu là giảm triệu chứng và phòng ngừa tổn thương cơ quan.
• Điều trị bằng thuốc (tiêu chuẩn chung)
  • Mức độ nhẹ (chỉ có tổn thương da, v.v.): Cân nhắc điều trị bảo tồn (nghỉ ngơi, điều trị tại chỗ) và thuốc chống viêm không steroid (để kiểm soát đau).
  • Mức độ từ trung bình trở lên (đau bụng, tổn thương thận, xuất huyết đường hô hấp, v.v.): Dùng steroid đường uống hoặc đường tĩnh mạch (ví dụ: prednisolone/prednisone).
  • Khi steroid không đủ hiệu quả hoặc bệnh tái phát, nặng: Sử dụng thuốc ức chế miễn dịch (cyclophosphamide, azathioprine, methotrexate, mycophenolate, v.v.).
  • Với một số cơ chế bệnh sinh/bệnh cụ thể, thuốc sinh học (ví dụ: rituximab) hoặc IVIG có thể được chỉ định.
  • Khi có biến chứng cấp tính nặng (suy giảm nhanh chức năng thận, xuất huyết phổi, v.v.), cần tách huyết tương (plasmapheresis) hoặc điều trị tích cực.
• Trẻ em (ví dụ: viêm mạch IgA/purpura Henoch–Schönlein): Nhìn chung diễn tiến tự nhiên tốt, ưu tiên điều trị bảo tồn; cân nhắc steroid khi đau bụng dữ dội hoặc có tổn thương thận.
• Quản lý lối sống và biện pháp dự phòng
  • Phòng ngừa nhiễm trùng: Nguy cơ nhiễm trùng tăng trong thời gian điều trị ức chế miễn dịch, vì vậy cần rửa tay, đi khám nhanh khi bị nhiễm trùng cấp tính và tiêm chủng khi cần (khuyến cáo hoàn tất các mũi tiêm có thể tiêm trước khi bắt đầu ức chế miễn dịch; chống chỉ định vaccine sống trong thời gian ức chế miễn dịch).
  • Xác định khả năng do thuốc gây ra: Các thuốc đã dùng gần đây (kháng sinh, thuốc hạ sốt, thuốc chống đông máu, v.v.) có thể là nguyên nhân gây bệnh; cần trao đổi với bác sĩ để cân nhắc ngừng hoặc đổi thuốc.
• Lưu ý (bao gồm nguy cơ biến chứng)
  • Tổn thương thận (viêm cầu thận) → có thể tiến triển thành suy thận mạn (cần xét nghiệm nước tiểu và chức năng thận định kỳ).
  • Chảy máu đường tiêu hóa nghiêm trọng, thủng ruột, xuất huyết phổi, tổn thương hệ thần kinh trung ương, v.v. là tình trạng cấp cứu và cần được điều trị ngay lập tức.
  • Khi sử dụng steroid và thuốc ức chế miễn dịch dài hạn, cần quản lý các tác dụng phụ như nhiễm trùng, loãng xương, tăng đường huyết, tăng cân, v.v. (phòng ngừa loãng xương, theo dõi đường huyết và huyết áp, v.v.).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (thuốc kê đơn, OTC, thuốc Đông y, v.v.), cùng thời gian và liều dùng
  • Bản sao hoặc bản tóm tắt các kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm nước tiểu, xét nghiệm máu (CBC, creatinine, chỉ số chức năng gan, chỉ số viêm), xét nghiệm ANCA/miễn dịch, hình ảnh chẩn đoán, v.v.)
  • Ảnh chụp tổn thương da, đau bụng, v.v. (khi tình trạng nặng lên), cùng ghi chép về thời điểm xuất hiện và diễn tiến của triệu chứng
  • Ghi chép khi xuất hiện các triệu chứng cấp cứu như sốt, đi ngoài phân đen, có máu khi đi tiểu, v.v.
• Các mục cơ bản cần kiểm tra khi khám ngoại trú
  • Sốt, tổn thương da (vị trí và đặc điểm), đau bụng (vị trí, tần suất, thay đổi phân), có hay không tiểu máu/protein niệu, triệu chứng hô hấp, triệu chứng thần kinh, tiền sử nhiễm trùng hoặc dùng thuốc gần đây
• Ví dụ câu hỏi (các câu hỏi nên chuẩn bị trước để hỏi nhân viên y tế)
  • Có loại thuốc nào đang làm các triệu chứng hiện tại nặng hơn không?
  • Tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào (chức năng thận, xét nghiệm miễn dịch, sinh thiết, v.v.)?
  • Nếu nghi ngờ có tổn thương thận thì khi nào tôi sẽ được giới thiệu đến bác sĩ chuyên khoa thận (khoa thận)?

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Các tác dụng phụ chính của thuốc này (steroid, thuốc ức chế miễn dịch) là gì và phòng ngừa như thế nào?
• Sau khi bắt đầu điều trị, cần theo dõi hiệu quả và tác dụng phụ bằng những xét nghiệm nào (tần suất, hạng mục)?
• Nguy cơ tái phát ở mức nào và việc điều trị sẽ thay đổi ra sao nếu bệnh tái phát?
• Tôi có kế hoạch mang thai hoặc cho con bú; việc lựa chọn điều trị có bị hạn chế không?
• Trong thời gian điều trị ức chế miễn dịch, bác sĩ khuyến nghị tiêm chủng những loại vaccine nào (thời điểm, loại vaccine)?

Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh

• Xét nghiệm nước tiểu của tôi (hoặc tình trạng có máu trong nước tiểu) kéo dài. Để xác định tổn thương thận, tôi cần làm xét nghiệm nào và vào thời điểm nào; nếu phát hiện kết quả dương tính thì tôi sẽ được xử trí ngay như thế nào?
• Khi các triệu chứng đường tiêu hóa như đau bụng hoặc đi ngoài phân đen trở nên nghiêm trọng, những triệu chứng nào là dấu hiệu cần đến khoa cấp cứu (hoặc cần đến bệnh viện ngay lập tức)?