Phù bạch huyết

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Phù bạch huyết là bệnh phù mạn tính xảy ra do dịch bạch huyết giàu protein tích tụ trong mô kẽ vì mạch bạch huyết hoặc hạch bạch huyết bị tổn thương hay tắc nghẽn, chủ yếu xuất hiện ở tay hoặc chân.
• Nguyên nhân: Bẩm sinh (bất thường phát triển), khởi phát sớm không rõ nguyên nhân, thứ phát (do bệnh nền, phẫu thuật, xạ trị, nhiễm ký sinh trùng, v.v.). Đặc biệt, bệnh thường xuất hiện sau phẫu thuật ung thư vú (nạo vét hạch bạch huyết vùng nách) hoặc xạ trị.
• Tóm tắt sinh lý bệnh: Giảm khả năng dẫn lưu bạch huyết → tích tụ protein trong mô → gây ra phản ứng thẩm thấu và viêm → tiến triển xơ hóa và tăng mô mỡ → phù mạn tính và thay đổi da.
• Triệu chứng chính: Phù chi tiến triển từ từ (thường chỉ đau nhẹ), giảm độ căng da, da dày lên và sừng hóa, liken hóa, rối loạn cảm giác, có thể tái diễn nhiễm khuẩn do vi khuẩn (viêm mô tế bào/viêm mạch bạch huyết).

Phương pháp điều trị

• Điều trị tiêu chuẩn ban đầu (không phẫu thuật, được khuyến nghị ưu tiên): Complete Decongestive Therapy (CDT)
  • Dẫn lưu bạch huyết bằng tay (Manual Lymphatic Drainage, MLD)
  • Băng ép đàn hồi theo từng giai đoạn (liệu pháp băng ép tích cực ngắn hạn), sau đó sử dụng dụng cụ ép duy trì (ống tay ép, vớ ép)
  • Liệu pháp vận động (bài tập bơm cơ khi đang ép)
  • Chăm sóc da và phòng ngừa nhiễm trùng (giữ vệ sinh, chăm sóc vết thương)
• Điều trị bằng thuốc
  • Thuốc kháng sinh khi có nhiễm trùng cấp tính (như viêm mô tế bào)
  • Thuốc điều trị bản thân phù bạch huyết (ví dụ nhóm benzopyrone) được sử dụng ở một số trường hợp, nhưng bằng chứng còn hạn chế và có những hạn chế về độ an toàn, hiệu quả; cần có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
  • Thuốc lợi tiểu hầu như không có hiệu quả đối với tình trạng tích tụ dịch bạch huyết giàu protein.
• Điều trị phẫu thuật (lựa chọn, tùy theo chỉ định)
  • Nối thông mạch bạch huyết-tĩnh mạch (Lymphovenous anastomosis, LVA) — có thể hiệu quả ở giai đoạn sớm
  • Ghép hạch bạch huyết có cuống mạch (Vascularized lymph node transfer, VLNT)
  • Hút mỡ (liposuction) khi xơ hóa-mỡ mạn tính là biểu hiện chủ yếu
  • Phẫu thuật được quyết định tùy theo tình trạng bệnh nhân, giai đoạn bệnh và mục tiêu điều trị (giảm kích thước, phòng ngừa nhiễm trùng, phục hồi chức năng)
• Quản lý lối sống và những điều cần lưu ý
  • Bảo vệ chi bị ảnh hưởng khỏi chấn thương, bỏng, tiêm, lấy máu, đo huyết áp, v.v.
  • Kiểm soát cân nặng (béo phì là yếu tố làm bệnh nặng hơn), chế độ ăn ít muối và quản lý dinh dưỡng
  • Tập thể dục thường xuyên (đi bộ, bơi, bài tập aerobic nhẹ, bài tập vận động khớp, v.v.)
  • Khuyến nghị được chuyên gia đo và lựa chọn dụng cụ ép (ống tay, vớ ép)

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm ví dụ về vật dụng cần chuẩn bị và câu hỏi)

• Vật dụng và thông tin cần ghi chép
  • Danh sách các thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng)
  • Tiền sử phẫu thuật, xạ trị và thời điểm thực hiện (đặc biệt là phẫu thuật/xạ trị vùng vú và nách)
  • Thời điểm bắt đầu triệu chứng, diễn biến tiến triển (nếu có ảnh thì sẽ hữu ích)
  • Tiền sử viêm mô tế bào, nhập viện và điều trị bằng kháng sinh
  • Dụng cụ ép đang sử dụng (tên sản phẩm, thời gian đeo) hoặc tiền sử vật lý trị liệu
  • Thay đổi cân nặng, thói quen tập thể dục, nghề nghiệp (mức độ sử dụng tay/chân)
• Tài liệu có thể xuất trình cho nhân viên y tế khi khám ngoại trú
  • Ảnh so sánh tình trạng phù (mặt trước, mặt bên), số đo chu vi tay/chân (nếu có thể, đo cả hai bên)
  • Kết quả các xét nghiệm gần đây (xạ hình bạch huyết, siêu âm, CT/MRI, v.v.)
• Ví dụ về các câu hỏi cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (chuẩn bị trước câu trả lời)
  • Thời điểm bắt đầu phù và các yếu tố làm nặng lên hoặc cải thiện
  • Gần đây có sốt, đỏ da hoặc đau hay không (dấu hiệu nhiễm trùng cấp tính)
  • Những hoạt động bị hạn chế trong sinh hoạt hằng ngày

Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Nguyên nhân của tình trạng này (mối liên quan với một phẫu thuật hoặc phương pháp điều trị cụ thể) là gì?
• Phương pháp điều trị không phẫu thuật (chương trình điều trị) được khuyến nghị và thời gian cần thiết là bao lâu?
• Tôi nên bắt đầu đeo ống tay ép (hoặc vớ ép) từ khi nào và phải đeo trong bao lâu?
• Để phòng ngừa viêm mô tế bào (nhiễm khuẩn), tôi cần tuân thủ những biện pháp cụ thể nào?
• Mức độ cải thiện dự kiến (tiên lượng) và nguy cơ tái phát là bao nhiêu?

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Trong trường hợp của tôi (ví dụ: sau khi nạo vét hạch bạch huyết vùng nách), tôi có cần xạ hình bạch huyết hoặc xét nghiệm hình ảnh bổ sung không?
• Bác sĩ có khả năng đề nghị điều trị phẫu thuật cho tôi (LVA, ghép hạch bạch huyết, hút mỡ, v.v.) không? Ưu điểm và nhược điểm của phương pháp đó là gì?

Bổ sung: Dấu hiệu cấp cứu (cần khám ngay)

• Nếu đột ngột sốt cao, đau dữ dội, da nhanh chóng đỏ lên và tình trạng phù nặng hơn, hoặc xuất hiện các triệu chứng toàn thân (ớn lạnh, sốt cao), cần ngay lập tức đến cơ sở y tế hoặc khám tại khoa cấp cứu — có nguy cơ viêm mô tế bào và nhiễm khuẩn huyết.