Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
Tân sinh tăng sinh tủy (Myeloproliferative neoplasm, MPN) là một nhóm bệnh máu mạn tính, trong đó các tế bào tạo máu trong tủy xương tăng sinh bất thường, khiến số lượng một hoặc nhiều dòng hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu tăng lên, hoặc tình trạng xơ hóa tủy xương tiến triển. Các đột biến gen chính được biết đến gồm JAK2 V617F, CALR và MPL (hoặc bệnh bạch cầu tủy mạn (CML) được xác định bởi BCR‑ABL1), khiến tín hiệu tăng sinh của các tế bào tạo máu bị hoạt hóa liên tục.
Triệu chứng chính
- Huyết khối (tắc mạch, nhồi máu não, nhồi máu cơ tim, huyết khối tĩnh mạch sâu, v.v.) hoặc xu hướng chảy máu
- Lách to (chướng bụng, nhanh no)
- Thiếu máu (mệt mỏi, chóng mặt) — đặc biệt thường gặp ở bệnh xơ tủy
- Đa hồng cầu nguyên phát (PV): đỏ bừng mặt, đau đầu, ngứa (đặc biệt sau khi tắm)
- Tăng tiểu cầu thiết yếu (ET): dễ bầm tím, lạnh và đau tay chân do thiếu máu cục bộ ngoại vi
- Xơ tủy nguyên phát (PMF): sụt cân, sốt, đổ mồ hôi ban đêm, các triệu chứng liên quan đến thiếu máu
Diễn tiến lâm sàng đa dạng tùy theo loại bệnh và đột biến gen; một số bệnh nhân không có triệu chứng và được phát hiện qua các bất thường trong xét nghiệm máu.
Phương pháp điều trị
Mục tiêu điều trị là phòng ngừa huyết khối/chảy máu, giảm triệu chứng và kiểm soát nguy cơ bệnh tiến triển (xơ hóa tủy xương·chuyển thành bệnh bạch cầu). Điều trị thay đổi tùy theo loại bệnh và mức độ nguy cơ (tuổi, tiền sử huyết khối, số lượng tế bào máu, đột biến gen, v.v.).
Nguyên tắc điều trị chung
- Quản lý lối sống: giảm nguy cơ huyết khối bằng cách uống đủ nước, không hút thuốc, kiểm soát cân nặng·huyết áp·mỡ máu
- Điều trị kháng tiểu cầu: aspirin liều thấp (đặc biệt nhằm phòng ngừa huyết khối ở PV và ET nguy cơ cao)
- Điều chỉnh số lượng tế bào dựa trên mức độ nguy cơ (điều trị giảm tế bào)
- Truyền máu·trích máu: ở PV, trích máu định kỳ (phlebotomy) để giảm tình trạng tăng quá mức số lượng hồng cầu
- Thuốc giảm tế bào đường uống: hydroxyurea — thường dùng ở bệnh nhân lớn tuổi·nguy cơ cao
- Interferon (đặc biệt pegylated interferon-α): dùng cho bệnh nhân trong độ tuổi sinh sản·có kế hoạch mang thai hoặc bệnh nhân trẻ
- Điều trị nhắm trúng đích
- CML (dương tính với BCR‑ABL1): thuốc ức chế tyrosine kinase (TKI; imatinib, dasatinib, nilotinib, v.v.) — điều trị tiêu chuẩn
- MF có triệu chứng hoặc lách to·triệu chứng toàn thân nghiêm trọng: thuốc ức chế JAK (ruxolitinib, fedratinib, v.v.) — giảm triệu chứng·kích thước lách
- Ghép tủy xương: ở bệnh xơ tủy nguyên phát, v.v., bệnh nhân trẻ thuộc nhóm nguy cơ cao có thể được điều trị với mục đích chữa bệnh bằng ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài (có khả năng khỏi bệnh)
- Điều trị hỗ trợ: cân nhắc truyền máu khi thiếu máu, sử dụng ESA (thuốc kích thích tạo máu), điều trị thiếu sắt, v.v.
Lưu ý
- Khi sử dụng thuốc chống đông/kháng tiểu cầu, cần đánh giá cân bằng giữa nguy cơ chảy máu và hiệu quả điều trị
- Điều chỉnh điều trị khi có kế hoạch mang thai (ví dụ: ưu tiên cân nhắc interferon, chống chỉ định một số thuốc)
- Theo dõi đáp ứng điều trị·tiến triển bệnh bằng xét nghiệm máu·xét nghiệm phân tử định kỳ
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
Vật dụng cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung) — bao gồm aspirin, thuốc chống đông, thuốc hormone, v.v.
- Hồ sơ bệnh sử·phẫu thuật trước đây và tiền sử gia đình (huyết khối·bệnh máu)
- Kết quả xét nghiệm máu gần đây (nếu có thể, gồm số lượng tế bào máu, sắt huyết thanh·ferritin, EPO, chức năng gan thận, kết quả xét nghiệm di truyền phân tử)
- Ghi lại thời điểm bắt đầu·tần suất·yếu tố làm nặng·yếu tố làm giảm triệu chứng khi xuất hiện (ví dụ: ngứa, khó thở, chướng bụng)
- Kế hoạch mang thai hoặc có đang trong độ tuổi sinh sản hay không (nữ), tiền sử huyết khối liên quan đến nhu cầu dùng thuốc chống đông
Các mục có thể tự kiểm tra và thông báo khi khám ngoại trú
- Thay đổi cân nặng gần đây, có sốt·đổ mồ hôi ban đêm hay không
- Chảy máu (bầm tím, chảy máu cam, chảy máu lợi), các triệu chứng nghi ngờ huyết khối (đau·sưng·khó thở đột ngột, v.v.)
- Các triệu chứng nghi ngờ là tác dụng phụ của thuốc
Ví dụ câu hỏi (câu hỏi bệnh nhân dành cho bác sĩ)
- "Tác dụng phụ của thuốc này là gì?"
- "Trong trường hợp của tôi, nguy cơ huyết khối ở mức nào?"
- "Khoảng số lượng tế bào máu mục tiêu trong điều trị là bao nhiêu?"
- "Tôi đang có kế hoạch mang thai thì cần điều chỉnh điều trị như thế nào?"
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Thể bệnh của tôi (ví dụ: PV, ET, CML, PMF) là gì và đột biến gen của tôi là gì?
- Mục tiêu và tác dụng phụ dự kiến của phương pháp điều trị hiện được khuyến nghị là gì?
- Điều trị làm giảm nguy cơ huyết khối·chảy máu bao nhiêu?
- Chu kỳ xét nghiệm định kỳ và các hạng mục cần theo dõi là gì?
- Cần lưu ý gì trong sinh hoạt hằng ngày (tập thể dục, việc làm, du lịch, tiêm chủng)?
Ví dụ câu hỏi theo từng bệnh
- Bệnh nhân PV/ET: "Trong trường hợp của tôi, tôi có thuộc nhóm nguy cơ thấp có thể chỉ theo dõi bằng aspirin cho đến khi nào, và từ khi nào cần điều trị giảm tế bào?"
- Bệnh nhân MF (bao gồm CMF): "Lách của tôi to gây khó chịu; thuốc ức chế JAK (ví dụ: ruxolitinib) có thể làm giảm kích thước lách và cải thiện triệu chứng đến mức nào? Chỉ định ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài được xác định như thế nào?"
Hướng dẫn thêm
- Xét nghiệm máu và xét nghiệm di truyền phân tử định kỳ (JAK2/CALR/MPL, BCR‑ABL1, v.v.) là bắt buộc cho việc chẩn đoán·quyết định điều trị·theo dõi.
- Khi triệu chứng nặng lên (đau cấp tính, khó thở, chảy máu đột ngột hoặc suy giảm ý thức, v.v.), cần đến phòng cấp cứu ngay lập tức.