Thủy đậu

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Nguyên nhân: Thủy đậu (varicella, chickenpox) xảy ra do nhiễm virus varicella-zoster (varicella-zoster virus, VZV).
• Sinh bệnh học: Sau khi nhiễm trùng đường hô hấp ban đầu, virus lan truyền khắp cơ thể qua đường máu và gây phát ban dạng mụn nước đặc trưng trên da. Virus có thể tiềm ẩn trong các hạch thần kinh ngoại biên và sau đó tái hoạt hóa thành bệnh zona.
• Triệu chứng chính: Sau 2–3 tuần (thời gian ủ bệnh), xuất hiện sốt nhẹ, đau đầu, đau cơ, chán ăn, đổ mồ hôi (ở người lớn, phát ban xuất hiện sau khi sốt 1–2 ngày), sau đó là phát ban toàn thân tiến triển từ sẩn nhỏ → mụn nước → mụn mủ/vảy tiết. Đặc trưng là tại một thời điểm có các tổn thương ở nhiều giai đoạn khác nhau (tất cả các giai đoạn cùng tồn tại). Có thể ngứa và nhiễm khuẩn thứ phát. Tính lây truyền rất cao, người tiếp xúc chưa có miễn dịch hầu như đều bị nhiễm. Bệnh thường gặp ở trẻ em (chủ yếu 5–9 tuổi), với tần suất mắc cao hơn theo mùa, từ cuối mùa thu đến đầu mùa xuân.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Hầu hết trường hợp tự khỏi và diễn tiến tốt với điều trị triệu chứng. Kiểm soát triệu chứng (giảm đau·hạ sốt, giảm ngứa), phòng ngừa·điều trị nhiễm khuẩn thứ phát là nền tảng.
• Điều trị bằng thuốc
  • Thuốc kháng virus: Đối với nhóm nguy cơ cao (người suy giảm miễn dịch, người lớn, người mắc bệnh phổi hoặc bệnh da mạn tính, phụ nữ mang thai đã phơi nhiễm, v.v.), hoặc khi bệnh nặng hay có nguy cơ biến chứng, khuyến cáo dùng acyclovir đường uống sớm (trong vòng 24–72 giờ kể từ khi bắt đầu phát ban).
    • Liều dùng ví dụ (cần xác nhận với bác sĩ lâm sàng): trẻ em 20 mg/kg mỗi lần (tối đa 800 mg), 4 lần/ngày; người lớn 800 mg, 4–5 lần/ngày; thời gian điều trị thường 5–7 ngày. (Liều lượng·thời gian chính xác được điều chỉnh tùy theo tình trạng bệnh nhân)
  • Thuốc kháng histamine (giảm ngứa), lotion calamine bôi tại chỗ và các biện pháp điều trị triệu chứng khác.
  • Hạ sốt: Khuyến cáo dùng acetaminophen (Tylenol). Không dùng aspirin (nguy cơ mắc hội chứng Reye).
• Phòng ngừa và điều trị đặc biệt
  • Vắc-xin: Tiêm chủng (thông thường theo lịch 2 mũi) giúp giảm đáng kể tỷ lệ mắc và mức độ nặng của bệnh thủy đậu. Người lớn chưa tiêm cũng được khuyến cáo tiêm sau khi kiểm tra tình trạng miễn dịch.
  • Xử trí sau phơi nhiễm: Đối với người có nguy cơ cao sau phơi nhiễm (phụ nữ mang thai, người suy giảm miễn dịch, trẻ sơ sinh), cân nhắc dùng globulin miễn dịch varicella-zoster (VZIG) hoặc theo dõi y tế. Tiêm vắc-xin trong vòng 3–5 ngày sau phơi nhiễm có thể phòng ngừa/giảm nhẹ bệnh.
• Chỉ định nhập viện: Viêm phổi, viêm não, nhiễm trùng toàn thân nặng, người suy giảm miễn dịch, trẻ sơ sinh·trẻ nhỏ, hoặc nghi ngờ biến chứng nặng.
• Cách ly: Cần cách ly (phòng ngừa lây nhiễm) vì bệnh vẫn có khả năng lây truyền cho đến khi tất cả các tổn thương hình thành vảy tiết.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

Vật dụng và các nội dung cần xác nhận

• Ngày bắt đầu phát ban và thời điểm xuất hiện triệu chứng đầu tiên (ghi lại diễn tiến phát ban·sốt)
• Tiền sử phơi nhiễm (đã tiếp xúc với ai, vào thời điểm nào), trong nhà có người bệnh khác hay không
• Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông, steroid, thuốc ức chế miễn dịch)
• Bệnh nền (hen suyễn, bệnh phổi mạn tính, bệnh da, đái tháo đường, tình trạng suy giảm miễn dịch, v.v.)
• Lịch sử tiêm vắc-xin gần đây (đã tiêm vắc-xin thủy đậu hay chưa và tiêm vào thời điểm nào)
• Khả năng mang thai hoặc đang mang thai (đối với phụ nữ)
• Đối với trẻ em: hồ sơ tiêm chủng, ngày tháng năm sinh
• Dấu hiệu triệu chứng nặng lên (khó thở, sốt cao kéo dài, co giật, thay đổi ý thức, v.v.)

Tài liệu có thể cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú

• Ảnh vùng phát ban (hình ảnh ban đầu·diễn tiến)
• Nhật ký đo nhiệt độ, ảnh thuốc đang dùng·nhãn thuốc

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Tình trạng này nguy hiểm đến mức nào? Tiên lượng ra sao?
• Có cần dùng thuốc kháng virus (acyclovir) không? Bắt đầu dùng khi nào thì có hiệu quả?
• Tôi có thể dùng những thuốc nào? (thuốc hạ sốt·thuốc giảm ngứa, v.v.) Tác dụng phụ là gì?
• Khi nào có thể kết thúc cách ly (trở lại sinh hoạt hằng ngày·đi học·đi làm)?
• Tôi cần chú ý điều gì ở nhà để giảm nguy cơ biến chứng?
• Nếu người trong gia đình (đặc biệt là phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh, người suy giảm miễn dịch) đã phơi nhiễm thì phải làm gì?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng tình trạng bệnh

• (Phụ nữ mang thai) Tôi đã phơi nhiễm với bệnh thủy đậu hoặc nghi ngờ có triệu chứng. Bệnh có nguy cơ gì đối với thai nhi (hoặc quá trình mang thai), và tôi có cần xét nghiệm hoặc điều trị bổ sung không?
• (Bệnh nhân suy giảm miễn dịch hoặc người chăm sóc) Tôi đang trong tình trạng bị ức chế miễn dịch. Tôi có cần điều trị kháng virus, nhập viện hoặc dùng VZIG không? Tôi có cần đi bệnh viện ngay không?

Tham khảo thêm

• Biến chứng: Nhiễm khuẩn thứ phát, viêm phổi, viêm não, viêm phổi do virus thủy đậu, nhiễm khuẩn huyết, viêm khớp, viêm tủy xương, hoại thư khu trú, hội chứng Reye, v.v.
• Phòng ngừa: Vắc-xin (lịch tiêm 2 mũi) và xử trí sớm khi phơi nhiễm (vắc-xin hoặc VZIG) rất quan trọng.
• Dấu hiệu cấp cứu: Khi khó thở, thay đổi ý thức, sốt cao kéo dài hoặc xảy ra co giật, khuyến cáo lập tức đến khoa cấp cứu.