viêm xương tủy do lao

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Viêm tủy xương do lao là tổn thương trong đó vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) xâm nhập vào xương qua đường máu hoặc các đường khác và gây viêm lao. Cột sống (viêm đốt sống do lao, bệnh Pott) là vị trí thường bị ảnh hưởng nhất.
• Nguyên nhân: Chủ yếu xảy ra do vi khuẩn lao từ các ổ lao như phổi hoặc hạch bạch huyết lan truyền đến xương qua đường máu.
• Điểm chính về sinh lý bệnh: Sự tăng sinh mạn tính của vi khuẩn gây viêm dạng u hạt ở mô xương và mô mềm xung quanh; nếu để kéo dài, bệnh có thể tiến triển thành phá hủy xương, hình thành áp xe, biến dạng cột sống (cong, gù, gù cột sống) và tổn thương thần kinh (liệt).
• Triệu chứng chính: Có thể xuất hiện đau khu trú tiến triển từ từ (đặc biệt là đau thắt lưng, đau lưng), các triệu chứng toàn thân như sốt, sụt cân, chán ăn, suy giảm chức năng khớp, biến dạng xương hoặc sưng khu trú và chảy dịch mạn tính (hình thành đường thông ra da).

Phương pháp điều trị

• Điều trị bằng thuốc (nguyên tắc cơ bản)
  • Phác đồ phối hợp thuốc chống lao tiêu chuẩn là nền tảng điều trị. Thông thường, trong giai đoạn điều trị tấn công ban đầu (2 tháng), sử dụng isoniazid(H), rifampicin(R), pyrazinamide(Z), ethambutol(E), và giai đoạn điều trị tiếp tục bao gồm H và R.
  • Theo thông lệ, lao xương khớp được điều trị tối thiểu 6 tháng; trong nhiều trường hợp, thời gian điều trị được kéo dài đến 9–12 tháng hoặc lâu hơn (thời gian điều trị phụ thuộc vào phạm vi tổn thương, đáp ứng điều trị và đánh giá của bác sĩ chuyên khoa).
  • Cần theo dõi các tác dụng phụ của thuốc trong quá trình điều trị (như độc tính trên gan, rối loạn thị lực). Khuyến nghị bổ sung vitamin B6(pyridoxine) khi dùng isoniazid.
• Điều trị phẫu thuật
  • Chỉ định: Khi có thiếu hụt thần kinh (liệt), mất vững cột sống, cần chỉnh sửa khuyết xương/biến dạng lan rộng, cần dẫn lưu áp xe hoặc ổ mủ, hoặc cần sinh thiết chẩn đoán
  • Mục tiêu: Giải ép, dẫn lưu, chỉnh sửa biến dạng, ổn định (cố định) và các mục tiêu khác
• Điều trị hỗ trợ và phục hồi chức năng
  • Kiểm soát đau, đeo dụng cụ hỗ trợ (ổn định cột sống), vật lý trị liệu và phục hồi chức năng, quản lý dinh dưỡng (bổ sung protein và calo), kiêng rượu (giảm nguy cơ độc tính trên gan), khuyến nghị cai thuốc lá
• Lưu ý
  • Cần xét nghiệm định kỳ trong thời gian dùng thuốc, bao gồm xét nghiệm chức năng gan (theo dõi độc tính trên gan và bất thường huyết học)
  • Khi dùng ethambutol, cần kiểm tra thị lực (thị trường và khả năng nhận biết màu sắc); dùng pyridoxine để phòng ngừa viêm dây thần kinh ngoại biên liên quan đến isoniazid
  • Không tự ý ngừng thuốc trong thời gian điều trị (làm tăng nguy cơ kháng thuốc)

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và các mục cần xác nhận)

• Đồ cần chuẩn bị/giấy tờ cần mang theo
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc OTC và thuốc y học cổ truyền Hàn Quốc)
  • Tiền sử điều trị lao (các thuốc đã từng dùng, có kháng thuốc hay không)
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, chức năng gan, ESR/CRP), bản sao hình ảnh X-quang ngực, X-quang cột sống hoặc MRI
  • Kết quả xét nghiệm đờm và nuôi cấy lao (PCR/NAAT/nuôi cấy vi khuẩn), cùng kết quả sinh thiết mô và nuôi cấy (nếu có)
  • Ghi chú về thời điểm bắt đầu và diễn biến của triệu chứng (tính chất đau, sốt, thay đổi cân nặng, v.v.)
  • Các bệnh mạn tính (đái tháo đường, HIV, v.v.) và việc có sử dụng thuốc ức chế miễn dịch hay không
• Các mục cần chủ động thông báo trước với nhân viên y tế khi khám ngoại trú
  • Dị ứng thuốc (ví dụ: dị ứng thuốc chống lao)
  • Khả năng mang thai hoặc đang cho con bú
  • Tiền sử tiếp xúc gần đây (tiếp xúc với người mắc lao hoạt động) và môi trường sinh sống/làm việc (như môi trường kín, v.v.)

Ví dụ câu hỏi Các mục bệnh nhân cần tự chuẩn bị

• Cơn đau bắt đầu từ khi nào và nặng lên khi thực hiện hoạt động nào?
• Gần đây cân nặng thay đổi như thế nào (bao nhiêu kg trong khoảng thời gian bao lâu) và kiểu sốt ra sao?

Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Thời gian điều trị tiêu chuẩn cho bệnh này là bao lâu? (Ví dụ: xét đến tuổi của tôi và phạm vi tổn thương)
• Các tác dụng phụ chính của thuốc chống lao được khuyến nghị hiện nay là gì, và tôi cần làm những xét nghiệm nào với tần suất bao lâu một lần?
• Nếu xuất hiện bất thường như tăng men gan trong khi dùng thuốc thì cần xử lý thế nào?
• Tôi có cần phẫu thuật không, mục đích của phẫu thuật và kết quả dự kiến là gì?
• Khả năng tái phát và tiên lượng sau điều trị như thế nào?

Ví dụ câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• Với tổn thương cột sống của tôi, có cần phẫu thuật giải ép hoặc cố định cột sống bằng dụng cụ bên trong để giảm chèn ép thần kinh (nguy cơ liệt) không?
• Sau khi kết thúc điều trị, có thể phục hồi đến mức nào tình trạng suy giảm chức năng do biến dạng cột sống (cong, gù cột sống)? Kế hoạch phục hồi chức năng sẽ như thế nào?

Danh sách kiểm tra ngắn gọn (khi khám ngoại trú)

• Mang theo: danh sách thuốc đang dùng, hình ảnh gần đây (MRI/CT/X-quang), kết quả xét nghiệm trước đây, nhật ký triệu chứng
• Xác nhận: tiền sử và lịch sử điều trị lao, các bệnh kèm theo như HIV/đái tháo đường, dị ứng và tình trạng mang thai

Lưu ý: Kế hoạch chẩn đoán và điều trị thực tế có thể thay đổi tùy thuộc vào kết quả thăm khám và xét nghiệm của bác sĩ chuyên khoa phụ trách.