Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Bệnh võng mạc ở trẻ sinh non (Retinopathy of Prematurity, ROP) là bệnh trong đó các mạch máu võng mạc phát triển bất thường ở trẻ sinh non, gây hình thành tân mạch và tăng sinh xơ trên võng mạc; nếu nặng có thể tiến triển thành bong võng mạc do co kéo.
- Nguyên nhân chính/cơ chế bệnh sinh: Sinh non (tuổi thai thấp) và cân nặng khi sinh thấp là những yếu tố nguy cơ lớn nhất. Khi các mạch máu võng mạc chưa trưởng thành, sự thay đổi nồng độ oxy (đặc biệt là phơi nhiễm với nồng độ oxy cao) gây co mạch và tắc mạch; sau đó, để bù trừ tình trạng thiếu oxy, sẽ xảy ra tân sinh mạch bất thường và xơ hóa. Mức độ và thời gian sử dụng máy thở hoặc điều trị oxy, thiếu máu, xuất huyết nội sọ cũng có ảnh hưởng.
- Triệu chứng: Ban đầu, phần lớn không có triệu chứng. Khi tiến triển, có thể xuất hiện lác, nhược thị; nếu nặng có thể mất thị lực do bong võng mạc, bệnh tăng nhãn áp, v.v.
Phương pháp điều trị
- Sàng lọc và theo dõi: Trẻ sơ sinh có yếu tố nguy cơ được khám mắt định kỳ trong thời kỳ đầu sau sinh (thông thường, lần khám đầu tiên: 4–6 tuần sau sinh hoặc tại một thời điểm nhất định dựa trên tuổi thai sau điều chỉnh (PMA)), sau đó được theo dõi với khoảng cách 1–2 tuần cho đến khi các mạch máu võng mạc phát triển hoàn tất. Nhiều tổn thương giai đoạn 1–2 sẽ tự thoái triển.
- Quang đông bằng laser (photocoagulation): Chiếu laser vào vùng võng mạc không được tưới máu và được sử dụng như phương pháp điều trị tiêu chuẩn khi có tổn thương tiến triển (khi đáp ứng tiêu chuẩn điều trị, ví dụ giai đoạn 3 tiến triển trở lên hoặc bệnh plus).
- Tiêm kháng VEGF (yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu, intravitreal anti-VEGF): Tiêm nội nhãn các thuốc như bevacizumab, ranibizumab được sử dụng trong một số trường hợp như phương pháp điều trị lựa chọn hoặc hỗ trợ. Do có khả năng ảnh hưởng bởi sự hấp thu toàn thân, cần theo dõi dài hạn và đưa ra quyết định thận trọng.
- Điều trị phẫu thuật: Khi bị bong võng mạc do co kéo (Giai đoạn 4–5), có thể cần phẫu thuật như cắt dịch kính (vitrectomy).
- Điều trị hỗ trợ/quản lý: Cần kê kính để hỗ trợ phát triển thị lực, điều trị nhược thị (bịt mắt), và điều trị riêng từng trường hợp đối với các biến chứng như lác, bệnh tăng nhãn áp, v.v.
- Lưu ý: Do có khả năng tái phát sau điều trị kháng VEGF, việc theo dõi dài hạn (theo dõi tại khoa mắt) là bắt buộc; điều trị bằng laser có thể gây tật khúc xạ (cận thị), v.v. do tổn thương võng mạc ngoại vi.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng và nội dung cần xác nhận)
- Vật dụng/tài liệu cần mang theo:
- Hồ sơ sinh (tuổi thai, cân nặng khi sinh)
- Tóm tắt hồ sơ nhập viện NICU (thời gian điều trị oxy và FiO2 tối đa, có sử dụng máy thở hay không)
- Kết quả và nhận định của các lần khám mắt trước đây (nếu có)
- Danh sách thuốc đang sử dụng và tiền sử dị ứng
- Các triệu chứng liên quan đến mắt do cha mẹ quan sát được (mắt xoay/lác, giảm phản ứng với ánh sáng, v.v.)
- Nội dung cần xác nhận trước tại phòng khám ngoại trú:
- Ngày và nhận định của lần khám ROP gần nhất
- Có hay không thay đổi về phát triển thần kinh và tình trạng toàn thân
- Tiền sử điều trị bằng thuốc nhỏ mắt hoặc tiêm (kháng VEGF, laser, v.v.)
Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- "Lịch khám theo dõi được khuyến nghị như thế nào? Cần khám mắt cho đến khi nào?"
- "Ưu điểm, nhược điểm và tác dụng phụ của các phương pháp điều trị được cung cấp (laser/kháng VEGF) là gì?"
- "Bệnh này có khả năng ảnh hưởng như thế nào đến tiên lượng thị lực lâu dài của trẻ?"
Ví dụ về các câu hỏi riêng cho bệnh
- "Xét đến tuổi thai khi sinh (hoặc cân nặng) và thời gian điều trị oxy của bé, hiện bé thuộc giai đoạn và mức nguy cơ nào? Bé có cần được điều trị ngay không?"
- "Giữa điều trị bằng laser và tiêm kháng VEGF, phương pháp nào phù hợp hơn với bé nhà tôi, và kế hoạch tái phát, theo dõi sau điều trị như thế nào?"