1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Thiểu cơ (sarcopenia) là tình trạng đồng thời suy giảm khối lượng cơ, sức mạnh cơ và chức năng cơ (chức năng thể chất), dẫn đến giảm khả năng thực hiện các hoạt động hằng ngày và tăng nguy cơ té ngã·tử vong.
- Nguyên nhân chính: Thay đổi hormone liên quan đến lão hóa (suy giảm hormone sinh dục·hormone tăng trưởng·insulin·IGF-1), không hấp thụ đủ protein (đặc biệt là axit amin thiết yếu/leucine), thiếu hoạt động thể chất (đặc biệt là tập luyện sức cản), viêm mạn tính (viêm mức độ thấp ở người cao tuổi), bệnh mạn tính (đái tháo đường, bệnh tim phổi·thận mạn tính, ung thư, v.v.), rối loạn hấp thu dinh dưỡng, thuốc (như steroid sử dụng dài ngày) và suy giảm khớp nối thần kinh-cơ·đơn vị vận động.
- Điểm chính về sinh lý bệnh: Teo sợi cơ (đặc biệt là sợi type II), giảm đơn vị thần kinh vận động, giảm tổng hợp protein so với tăng phân giải protein (như qua con đường ubiquitin-proteasome), suy giảm chức năng ty thể, lắng đọng mỡ trong cơ và xơ hóa dẫn đến giảm sức mạnh·sức bền cơ.
- Triệu chứng điển hình: Tốc độ đi bộ chậm, giảm lực nắm, giảm sức mạnh cơ chi dưới/cảm giác mệt mỏi, khó thực hiện các hoạt động hằng ngày (như leo cầu thang·đứng dậy), tăng nguy cơ té ngã·gãy xương thường xuyên.
2) Phương pháp điều trị và lưu ý
- Điều trị không dùng thuốc (điều trị cơ bản)
- Tập luyện sức mạnh có lực cản (2–3 lần/tuần, theo nguyên tắc tăng tải dần): Khuyến nghị tập trung vào các nhóm cơ lớn như cơ tứ đầu đùi·cơ mông, với mục tiêu thực hiện 8–12 lần lặp lại.
- Kết hợp với tập aerobic (khuyến nghị 150 phút cường độ vừa phải hoặc 75 phút cường độ cao mỗi tuần).
- Liệu pháp dinh dưỡng: Tổng lượng protein hấp thụ mỗi ngày 1,0–1,5 g/kg (điều chỉnh tùy tình trạng·bệnh đi kèm), khuyến nghị 20–40 g protein chất lượng cao (bao gồm leucine) trong mỗi bữa ăn/bữa ăn nhẹ. Khuyến nghị bổ sung vitamin D khi thiếu hụt (dựa trên kết quả xét nghiệm). Đảm bảo hấp thụ đủ năng lượng khi thiếu calo.
- Hoạt động trị liệu·vật lý trị liệu để phục hồi chức năng hằng ngày (tập thăng bằng, tập đi bộ).
- Phòng ngừa té ngã (cải thiện môi trường, dụng cụ hỗ trợ, quản lý loãng xương).
- Điều trị bằng thuốc/can thiệp
- Hiện chưa có thuốc đặc hiệu được phê duyệt cho bệnh thiểu cơ.
- Trong một số trường hợp nhất định, có thể cân nhắc bổ sung hormone (ví dụ: cân nhắc điều trị khi nam giới có testosterone thấp) hoặc các thuốc đang trong giai đoạn nghiên cứu (thuốc lựa chọn theo chỉ định: SARM, chất ức chế myostatin, v.v.) dưới sự đánh giá của bác sĩ chuyên khoa, nhưng đây không phải là điều trị tiêu chuẩn nói chung.
- Bệnh đi kèm và điều chỉnh nguyên nhân
- Kiểm tra·điều chỉnh các bệnh mạn tính (đái tháo đường, bất thường tuyến giáp·tuyến thượng thận, v.v.), thiếu hụt dinh dưỡng và thuốc (như steroid sử dụng dài ngày).
- Lưu ý (biến chứng·điểm cần chú ý khi tự chăm sóc)
- Chú ý tình trạng giảm mạnh sức cơ sau bệnh cấp tính·sau khi nhập viện (thiểu cơ cấp tính).
- Cần đánh giá tình trạng tim mạch trước khi tập luyện cường độ cao (nếu có tiền sử bệnh tim mạch).
- Cần thận trọng với việc hấp thụ quá nhiều protein nếu chức năng thận suy giảm (trao đổi với bác sĩ chuyên khoa nếu có tiền sử bệnh thận).
- Khuyến nghị thực hiện đồng thời xét nghiệm và điều trị loãng xương để phòng ngừa té ngã·gãy xương.
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (tài liệu cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Tài liệu/thông tin cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
- Ghi chép thay đổi cân nặng (trong 6–12 tháng gần đây), thói quen ăn uống·hấp thụ protein (ví dụ: lượng protein hấp thụ trong một lần)
- Mức độ hoạt động hằng ngày (leo cầu thang, quãng đường đi bộ, có cần trợ giúp hay không) và tiền sử té ngã
- Kết quả xét nghiệm trước đây (đo mật độ xương, DXA/BIA, xét nghiệm máu (creatinine, chất điện giải, đường huyết, TSH, vitamin D 25‑OH, v.v.))
- Nếu có thể, chuẩn bị các chỉ số gần đây về sức mạnh cơ (lực nắm)·tốc độ đi bộ hoặc kết quả kiểm tra chức năng (như SPPB)
- Những mục cần báo trước cho bác sĩ khi khám ngoại trú
- Có sụt cân nhanh hay không, giảm cảm giác thèm ăn, khó nuốt (rối loạn nuốt) hay không
- Gần đây có nhập viện·nằm bất động trên giường trong thời gian dài hay không
- Các mục bệnh nhân nên ghi chép trước làm ví dụ câu hỏi
- Thời gian đi bộ trung bình mỗi ngày/tần suất và loại hình tập luyện
- Lượng protein hấp thụ (lượng protein g ước tính trong mỗi bữa ăn) và có sử dụng thực phẩm bổ sung hay không
4) Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Theo bác sĩ, nguyên nhân của tình trạng này là gì? Có bệnh đi kèm không?
- Tình trạng cơ của tôi (khối lượng cơ·sức mạnh cơ·tốc độ đi bộ) được đánh giá theo tiêu chuẩn nào và ở mức độ nào? Tiên lượng ra sao?
- Bài tập được khuyến nghị (tần suất·cường độ·loại hình) và dinh dưỡng (tổng lượng protein, có khuyến nghị dùng thực phẩm bổ sung hay không) là gì?
- Các thuốc hoặc thực phẩm bổ sung tôi đang sử dụng có ảnh hưởng đến bệnh thiểu cơ không? Tôi có cần ngừng hoặc thay đổi chúng không?
5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh (1–2 câu)
- Trong kết quả xét nghiệm của tôi, các chỉ số theo tiêu chuẩn chẩn đoán thiểu cơ (ví dụ: ASM/height^2, lực nắm, tốc độ đi bộ) là bao nhiêu? Mục nào có vấn đề?
- Bác sĩ có thể cho biết đơn thuốc tập luyện cụ thể được khuyến nghị cho tình trạng của tôi (số buổi mỗi tuần, số hiệp·số lần lặp lại, cường độ bắt đầu) và mục tiêu lượng protein hằng ngày (tính bằng gam) không?