Viêm khớp (Arthritis)
1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Xác định tên bệnh: Viêm khớp (Arthritis) là thuật ngữ chung được sử dụng rộng rãi trong y học, chỉ tình trạng viêm và tổn thương cấu trúc xảy ra ở khớp, gây đau, cứng khớp, sưng và các triệu chứng khác. Bao gồm nhiều phân nhóm (viêm khớp thoái hóa [thoái hóa khớp], viêm khớp dạng thấp, viêm khớp nhiễm khuẩn, viêm cột sống dính khớp, v.v.).
- Tóm tắt sinh lý bệnh:
- Thoái hóa khớp (OA): Tổn thương thoái hóa sụn khớp và hình thành gai xương, gây đau và hạn chế vận động do viêm tại chỗ.
- Viêm khớp dạng thấp (RA): Viêm màng hoạt dịch tự miễn kéo dài gây tăng sinh màng hoạt dịch (sưng phồng) và mất sụn, mất xương.
- Viêm khớp nhiễm khuẩn (do nhiễm trùng): Vi sinh vật xâm nhập vào khoang khớp gây viêm cấp tính → có nguy cơ phá hủy khớp.
- Viêm cột sống dính khớp và các bệnh khác là những bệnh lý khớp viêm, gây cứng và dính cột sống cũng như các khớp.
- Triệu chứng chính:
- Đau, cứng khớp (đặc biệt, cứng khớp buổi sáng kéo dài thường gặp trong viêm khớp dạng viêm)
- Đỏ da (ban đỏ), sưng tại chỗ, đau khi ấn, hạn chế tầm vận động của khớp
- Triệu chứng toàn thân: sốt, mệt mỏi (đặc biệt trong viêm khớp nhiễm khuẩn và viêm khớp dạng thấp)
- Các xét nghiệm thường dùng khi chẩn đoán (tóm tắt):
- Chẩn đoán hình ảnh: X-quang (gai xương, giảm khe khớp), siêu âm (viêm màng hoạt dịch, dịch khớp), MRI (tổn thương sụn khớp giai đoạn sớm)
- Xét nghiệm máu: ESR, CRP (chỉ số viêm), RF và anti-CCP (dấu ấn viêm khớp dạng thấp), CBC
- Chọc hút khớp và xét nghiệm dịch: phân biệt viêm khớp nhiễm khuẩn và viêm khớp do tinh thể (nuôi cấy, xét nghiệm tế bào)
2) Phương pháp điều trị
- Mục tiêu: giảm đau, bảo tồn và cải thiện chức năng, hạn chế tiến triển, phòng ngừa biến chứng
- Điều trị bằng thuốc
- Thuốc giảm đau: acetaminophen (đau nhẹ đến vừa)
- Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs): kiểm soát đau và viêm (lưu ý tác dụng phụ trên đường tiêu hóa và thận)
- NSAID tại chỗ, capsaicin, v.v. (điều trị tại chỗ)
- Corticosteroid: kiểm soát viêm cấp tính (đường uống hoặc tiêm nội khớp; hạn chế sử dụng dài ngày)
- Thuốc chống thấp khớp tác dụng chậm làm thay đổi bệnh (DMARDs): điều trị nền trong viêm khớp dạng thấp (methotrexate, sulfasalazine, v.v.)
- Thuốc sinh học/thuốc sinh học mới: các thuốc ức chế TNF, v.v. (khi bệnh nặng hoặc DMARD không đủ hiệu quả)
- Kháng sinh: trong viêm khớp nhiễm khuẩn, cần điều trị ngay bằng kháng sinh theo kết quả nuôi cấy vi khuẩn hoặc kháng sinh kinh nghiệm
- Thủ thuật/phẫu thuật
- Tiêm steroid nội khớp (giảm triệu chứng ngắn hạn)
- Nội soi khớp làm sạch tổn thương (debridement) hoặc cắt màng hoạt dịch (lựa chọn trong một số trường hợp)
- Thay khớp (ví dụ: thay khớp nhân tạo gối hoặc háng) — khi đau nặng và hạn chế chức năng nghiêm trọng
- Điều trị không dùng thuốc và quản lý lối sống
- Giảm cân (đặc biệt giúp giảm triệu chứng và tiến triển trong OA khớp gối và khớp háng)
- Tập luyện sức mạnh và độ mềm dẻo thường xuyên (vật lý trị liệu, kỹ thuật bảo vệ khớp)
- Sử dụng dụng cụ hỗ trợ (gậy, nẹp, giày chỉnh hình)
- Dinh dưỡng: duy trì sức khỏe xương bằng canxi và vitamin D; bổ sung omega-3 (cá nhiều dầu) giúp giảm viêm; khuyến nghị ăn rau và trái cây chứa chất chống oxy hóa (bông cải xanh, cà chua, rau bina, v.v.). Tránh ăn quá nhiều muối và thực phẩm chế biến sẵn.
- Lưu ý tương tác thuốc: cyclosporine và một số thuốc có thể tương tác với việc ăn bưởi (phải tránh bưởi)
- Lưu ý và nguy cơ biến chứng
- Tăng nguy cơ nhiễm trùng khi điều trị ức chế miễn dịch (khuyến nghị kiểm tra tình trạng tiêm chủng)
- Sử dụng NSAIDs dài ngày có thể gây tổn thương đường tiêu hóa và thận, đồng thời có thể làm tăng nguy cơ tim mạch
- Nếu trì hoãn điều trị sớm, có thể gây phá hủy khớp, suy giảm chức năng, biến dạng và giảm chất lượng cuộc sống
- Tiên lượng
- Tùy thuộc vào phân nhóm: OA tiến triển dần dần, nhưng có thể cải thiện chức năng bằng quản lý lối sống và phẫu thuật. RA có thể đạt lui bệnh nhờ điều trị DMARD sớm, nhưng tiên lượng thay đổi tùy theo đáp ứng điều trị và biến chứng. Trong viêm khớp nhiễm khuẩn, điều trị nhanh bằng kháng sinh và dẫn lưu mủ là yếu tố then chốt; nếu trì hoãn, có thể gây tổn thương khớp vĩnh viễn.
3) Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng và hồ sơ cần chuẩn bị — bao gồm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng nên mang theo
- Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC và thực phẩm bổ sung), cùng liều lượng và thời gian dùng thuốc
- Bản sao các kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu, X-quang, MRI, v.v.) hoặc bản tóm tắt
- Tiền sử dị ứng (thuốc, thực phẩm, latex, v.v.)
- Nhật ký triệu chứng: ngày bắt đầu, mức độ đau (thang điểm đau 0–10), thời gian cứng khớp buổi sáng, thay đổi về sưng/đỏ, có sốt hay không
- Ảnh (nếu có sưng hoặc đỏ khớp, hãy chụp ảnh trước khi đến khám)
- Tiền sử phẫu thuật và tiêm thuốc trước đây (chẳng hạn steroid nội khớp)
- Thông tin cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
- Thay đổi cân nặng gần đây, thay đổi về việc tập luyện hoặc công việc, tiền sử nghi ngờ nhiễm trùng
- Tiền sử gia đình (các bệnh thấp khớp, v.v.)
- Những điều cần báo trước cho bác sĩ khi khám
- Khả năng mang thai hoặc đang cho con bú
- Có hoặc không đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch và thuốc chống đông
- Ví dụ câu hỏi (để kiểm tra triệu chứng của bản thân)
- "Cơn đau bắt đầu từ khi nào và những yếu tố nào khiến cơn đau nặng hơn hoặc giảm đi?"
- "Thời gian cứng khớp buổi sáng được diễn giải như thế nào?"
4) Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Hiệu quả dự kiến và các tác dụng phụ có thể xảy ra của thuốc (hoặc phương pháp điều trị) này là gì?
- Với tình trạng của tôi, khả năng bệnh tiến triển (tiên lượng) như thế nào?
- Cụ thể tôi cần thay đổi những gì trong lối sống (tập luyện, chế độ ăn, cân nặng)?
- Nếu bắt đầu dùng thuốc (đặc biệt là DMARDs và thuốc sinh học), tôi cần tái khám và xét nghiệm máu bao lâu một lần?
- Có khuyến nghị nào về tiêm chủng (trước/trong khi bắt đầu điều trị ức chế miễn dịch) hoặc phương pháp phòng ngừa nhiễm trùng không?
5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Viêm khớp của tôi là viêm khớp thoái hóa (OA) hay bệnh viêm như viêm khớp dạng thấp (RA)? Tôi có cần làm thêm xét nghiệm để xác nhận, chẳng hạn anti-CCP hoặc xét nghiệm dịch khớp, không?
- Với tình trạng đau và chức năng hiện tại, đã đến thời điểm khuyến nghị thay khớp (ví dụ: thay khớp gối nhân tạo) chưa, hay có thể cải thiện bằng điều trị không phẫu thuật? Bác sĩ có thể đánh giá giúp tôi không?
Lưu ý: Quyết định điều trị và xét nghiệm thay đổi tùy theo tình trạng riêng của từng người (triệu chứng, kết quả xét nghiệm, bệnh nền, v.v.). Kế hoạch xét nghiệm và điều trị phù hợp cần được quyết định thông qua tư vấn với bác sĩ điều trị.