Thiếu máu thiếu sắt

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và bệnh sinh: Sắt là thành phần cấu tạo của hemoglobin. Khi thiếu sắt, quá trình tạo hemoglobin và sản xuất hồng cầu trong tủy xương giảm, dẫn đến tình trạng giảm cung cấp oxy đến các mô.
• Nguyên nhân chính:
  • Chảy máu mạn tính (kinh nguyệt quá nhiều, chảy máu đường tiêu hóa, chảy máu dạ dày do thuốc chống viêm không steroid, khối u đường tiêu hóa, v.v.)
  • Ăn vào không đủ (trường hợp lượng sắt hấp thụ không đủ do ăn chay, v.v.)
  • Nhu cầu tăng (trẻ em và thanh thiếu niên trong giai đoạn tăng trưởng, thai kỳ)
  • Rối loạn hấp thu (bệnh ruột non, phẫu thuật cắt đoạn ruột, v.v.)
• Triệu chứng chính:
  • Mệt mỏi, uể oải, chóng mặt, khó thở, tim đập nhanh, xanh xao
  • Thay đổi niêm mạc: viêm lưỡi, viêm khóe miệng
  • Thay đổi da và móng: xanh xao, móng tay lõm hình thìa
  • Ăn những thứ không bình thường (pica — hành vi ăn chủ yếu đất hoặc tinh bột)
• Cơ chế bù trừ: tăng nhịp tim, ưu tiên tưới máu cho các cơ quan quan trọng, giảm mức độ hoạt động. Nếu kéo dài, có thể gây tim to và suy tim.
• Giá trị tham khảo (dựa trên tài liệu): Ví dụ về hemoglobin trung bình theo độ tuổi — khoảng 12 g/dL ở trẻ từ 6 tháng đến 6 tuổi, khoảng 13 g/dL ở trẻ từ 7–12 tuổi, khoảng 16 g/dL ở nam giới trưởng thành và khoảng 14 g/dL ở nữ giới trưởng thành (có khác biệt giữa từng cá nhân).

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Sau khi chẩn đoán, ưu tiên hàng đầu là điều chỉnh nguyên nhân (xác định và điều trị nguyên nhân chảy máu, đánh giá tại khoa sản phụ khoa trong trường hợp kinh nguyệt quá nhiều, v.v.).
• Điều trị bằng thuốc
  • Thuốc sắt đường uống: phương pháp điều trị đầu tay. Có hiệu quả trong phần lớn trường hợp; ngay cả sau khi tình trạng thiếu máu được điều chỉnh, khuyến nghị tiếp tục dùng trong 6–12 tháng để phục hồi lượng sắt dự trữ.
  • Chỉ số đáp ứng khi dùng đường uống: nếu Hb tăng từ 1–2 g/dL trở lên trong vòng 3–4 tuần sau khi dùng thuốc, điều này gợi ý có đáp ứng (có thể được sử dụng để chẩn đoán điều trị).
• Điều trị ngoài đường tiêu hóa
  • Sắt truyền tĩnh mạch (IV): được cân nhắc trong trường hợp không dung nạp sắt đường uống, rối loạn hấp thu, chảy máu liên tục hoặc mất máu nhiều, khó tuân thủ việc dùng thuốc, bệnh nhân lọc máu, v.v. Liều lớn cần được truyền chậm trong ít nhất 1–1,5 giờ.
  • Chống chỉ định/lưu ý: thận trọng ở người có tiền sử dị ứng với thành phần dextran hoặc tiền sử dị ứng nặng. Có thể xảy ra phản ứng dị ứng nghiêm trọng khi tiêm tĩnh mạch (ví dụ được báo cáo: khoảng 0,7%); cần thực hiện trong môi trường nhân viên y tế có thể xử trí ngay lập tức.
• Truyền máu
  • Được cân nhắc trong trường hợp thiếu máu nặng (theo tài liệu: được báo cáo ở mức Hb ≤ 5 g/dL), tình trạng tim mạch không ổn định, chảy máu liên tục và nhiều, hoặc cần điều trị ngay lập tức.
  • Do các biến chứng của truyền máu (nhiễm trùng, sốt, phản ứng tan máu, quá tải dịch, v.v.), nếu có thể thì nên điều chỉnh bằng điều trị sắt.
• Quản lý lối sống và chế độ ăn
  • Khuyến nghị ăn các thực phẩm giàu sắt (gan, thịt đỏ, lòng đỏ trứng, rau xanh, ngũ cốc, nho khô, v.v.).
  • Tăng hấp thu: dùng cùng vitamin C (trái cây, cà chua, v.v.) giúp tăng hấp thu.
  • Thực phẩm/thuốc làm giảm hấp thu: sữa và thuốc bổ sung canxi, trà xanh, cà phê, trà đen (tannin), ngũ cốc, thuốc kháng acid, v.v. làm giảm hấp thu sắt — khuyến nghị điều chỉnh khoảng cách thời gian dùng.
• Tác dụng phụ và lưu ý
  • Thuốc sắt đường uống: khó chịu đường tiêu hóa, đau bụng, táo bón, phân đen (thường là bình thường). Nếu kích ứng đường tiêu hóa nghiêm trọng, có thể cân nhắc dùng sau bữa ăn hoặc thay đổi dạng thuốc (siro, viên nang), nhưng khả năng hấp thu có thể giảm phần nào.
  • Phòng ngừa táo bón: khuyến nghị tăng lượng chất xơ và uống đủ nước.
  • Lưu ý tương tác giữa thuốc và chế độ ăn (đặc biệt là canxi, tannin và thuốc kháng acid).
  • Kiểm tra tiền sử dị ứng trước khi tiêm tĩnh mạch.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ về những thứ cần chuẩn bị và câu hỏi)

• Đồ dùng và tài liệu cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc sắt), thực phẩm bổ sung, thuốc đông y, v.v.
  • Kết quả xét nghiệm máu gần đây (CBC, hemoglobin, ferritin huyết thanh, sắt huyết thanh, TIBC/khả năng gắn sắt toàn phần, độ bão hòa transferrin)
  • Kết quả xét nghiệm máu ẩn trong phân (nếu có)
  • Kết quả nội soi trước đây (dạ dày và đại tràng) hoặc kết quả khám sản phụ khoa (đối với nữ giới)
  • Ghi chép về thay đổi cân nặng gần đây và các triệu chứng chảy máu (chảy máu cam, đi ngoài ra máu, kinh nguyệt quá nhiều)
  • Khả năng mang thai (đối với nữ giới)
• Ghi chép triệu chứng
  • Thời điểm tình trạng mệt mỏi, khó thở hoặc triệu chứng trở nên nặng hơn khi hoạt động nhẹ
  • Có hay không tình trạng ngất, đau ngực, chóng mặt
  • Thói quen ăn uống (có ăn chay hay không, lượng vitamin C hấp thụ, v.v.)
• Những tình huống cần thông báo trước cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Chảy máu gần đây (dù ít nhưng kéo dài), tiền sử truyền máu, dị ứng thuốc (đặc biệt là dextran, v.v.)

Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Bác sĩ nghĩ nguyên nhân thiếu máu của tôi là gì? Cần làm thêm những xét nghiệm nào để xác định nguyên nhân?
• Cách dùng thuốc sắt được kê hiện nay (liều lượng và thời điểm dùng) và thời gian điều trị dự kiến là bao lâu?
• Tác dụng phụ thường gặp của thuốc này và cách xử trí là gì? Tôi nên làm gì nếu tác dụng phụ nghiêm trọng?
• Tôi có thuộc trường hợp cần tiêm tĩnh mạch hoặc truyền máu không? Nếu cần thì ưu điểm và nhược điểm là gì?
• Tôi đang có kế hoạch mang thai (hoặc đang cho con bú); cần điều chỉnh độ an toàn hoặc cách dùng thuốc như thế nào?
• Cần thay đổi lối sống và thói quen ăn uống như thế nào để phòng ngừa thiếu sắt tái phát?

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• (Phụ nữ có kinh nguyệt quá nhiều) Lượng kinh nguyệt của tôi có vẻ nhiều; tôi có cần khám sản phụ khoa không? Nếu tình trạng thiếu máu không cải thiện sau khi điều trị kinh nguyệt quá nhiều thì cần thực hiện những quy trình nào?
• (Kèm triệu chứng đường tiêu hóa) Tôi nghi ngờ có chảy máu đường tiêu hóa; tôi có cần nội soi không? Cần chuẩn bị gì trước khi nội soi và những nguy cơ là gì?