Ung thư di căn

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Di căn là hiện tượng các tế bào ung thư tách ra khỏi khối u nguyên phát (ung thư), đi qua hệ bạch huyết hoặc mạch máu, định cư tại cơ quan hoặc mô cách xa vị trí nguyên phát và hình thành khối u mới. Về lâm sàng, có thể nghi ngờ thông qua xét nghiệm hình ảnh và xét nghiệm máu, nhưng để chẩn đoán xác định cần sinh thiết (lấy mẫu mô) tại vị trí nghi ngờ di căn.
• Nguyên nhân·sinh lý bệnh (tóm tắt): Tế bào ung thư xâm lấn mô xung quanh → xâm nhập vào hệ bạch huyết hoặc mạch máu (intravasation) → di chuyển theo dòng máu và bạch huyết → mắc kẹt tại mao mạch của một cơ quan nhất định, xuyên qua thành mạch để thoát vào mô, sau đó định cư và tăng sinh (colonization). Phản ứng miễn dịch có thể ức chế một phần sự lan rộng của tế bào ung thư, nhưng một số tế bào có thể né tránh miễn dịch và lan truyền. Ung thư thường di căn đến các cơ quan giàu mạch máu như gan, phổi, não và xương. (Lưu ý lâm sàng: một tổn thương kích thước 1 cm có thể chứa khoảng 10^9 tế bào.)
• Triệu chứng chính:
  • Triệu chứng tại chỗ: khối u có thể sờ thấy, đau tại vùng bị ảnh hưởng, sưng tại vị trí khối u
  • Ví dụ về triệu chứng theo cơ quan: di căn gan → đau bụng·vàng da·bất thường chức năng gan, di căn phổi → ho·khó thở·ho ra máu, di căn xương → đau tại chỗ·gãy xương bệnh lý·triệu chứng tăng canxi máu, di căn não → đau đầu·buồn nôn·khiếm khuyết thần kinh·co giật
  • Triệu chứng toàn thân: sụt cân, mệt mỏi, sốt (viêm/nhiễm trùng liên quan đến ung thư), thiếu máu, v.v.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc điều trị: Quyết định điều trị theo từng cá nhân dựa trên loại ung thư nguyên phát, vị trí di căn, số lượng ổ di căn (đơn độc so với nhiều ổ), tình trạng toàn thân của người bệnh (performance status), các đích phân tử (đột biến gen·PD-L1, v.v.) và các yếu tố khác. Mục tiêu điều trị được chia thành chữa khỏi (hiếm gặp), kéo dài sự sống và giảm triệu chứng (cải thiện chất lượng cuộc sống).
• Điều trị toàn thân
  • Hóa trị (thuốc chống ung thư) — vẫn là phương pháp điều trị tiêu chuẩn được sử dụng rộng rãi
  • Điều trị nhắm trúng đích — điều trị dựa trên đích phân tử của khối u (ví dụ: TKI đối với một số đột biến gen nhất định, v.v.)
  • Thuốc điều trị miễn dịch ung thư (thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch) — nhắm vào PD-1/PD-L1, v.v.
  • Điều trị nội tiết — được sử dụng trong các loại ung thư nhạy cảm với hormone (ví dụ: ung thư vú, ung thư tuyến tiền liệt)
• Điều trị tại chỗ·điều trị di căn khu trú
  • Phẫu thuật: khi chỉ có một ổ di căn hoặc số ổ di căn hạn chế và có thể cắt bỏ (ví dụ: cắt bỏ di căn gan·di căn phổi)
  • Xạ trị: kiểm soát tại chỗ (giảm triệu chứng, giảm đau), điều trị chuyên biệt khi di căn hệ thần kinh trung ương (SRS/SBRT, xạ trị toàn não)
  • Can thiệp tại chỗ: đốt nhiệt bằng sóng cao tần (RFA), hóa tắc mạch qua động mạch gan (TACE; di căn gan/ung thư gan), áp lạnh, v.v.
• Điều trị giảm nhẹ·điều trị hỗ trợ
  • Kiểm soát đau (thuốc giảm đau, xạ trị, v.v.), thuốc tăng cường xương (thuốc chống tiêu xương·denosumab), truyền máu, quản lý dinh dưỡng, hỗ trợ tâm lý xã hội và chăm sóc giảm nhẹ/chăm sóc cuối đời
• Thử nghiệm lâm sàng: Có thể phù hợp để nghiên cứu các loại thuốc·phối hợp·kỹ thuật mới
• Lưu ý (khi điều trị)
  • Cần thống nhất rõ ràng với nhân viên y tế về mục tiêu điều trị, tác dụng phụ dự kiến và hiệu quả kỳ vọng
  • Cần theo dõi nguy cơ biến chứng như nhiễm trùng·chảy máu·gãy xương·suy thận·suy giảm chức năng gan, v.v.
  • Các tình huống cấp cứu (chèn ép tủy sống, tăng canxi máu nặng, tăng áp lực nội sọ, v.v.) cần được cấp cứu ngay lập tức

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bảo vệ sức khỏe)
  • Giấy chẩn đoán hiện có·hồ sơ phẫu thuật·báo cáo giải phẫu bệnh (liên quan đến ung thư nguyên phát), bản gốc hoặc CD của các kết quả xét nghiệm trước đây (hình ảnh·máu)
  • Nhật ký triệu chứng (bắt đầu từ khi nào, thay đổi như thế nào), ghi lại thang điểm đau (0–10)
  • Tiền sử dị ứng và bệnh mạn tính (tim mạch·đái tháo đường·thận, v.v.)
  • Thông tin liên lạc của bảo hiểm·người chăm sóc, thông tin người hỗ trợ nếu cần
• Thông tin chính cần cung cấp cho nhân viên y tế khi khám ngoại trú
  • Thời điểm bắt đầu triệu chứng·diễn tiến (ví dụ: thay đổi cân nặng, sốt, đau tăng lên)
  • Các thuốc hoặc thực phẩm bổ sung gần đây đã ngừng dùng hoặc thay đổi
  • Có hay không các triệu chứng cấp cứu (chóng mặt·đau ngực·khó thở đột ngột·thay đổi ý thức)
• Chuẩn bị những điều cần tự hỏi khi khám ngoại trú (câu ví dụ)
  • "Kết quả xét nghiệm hình ảnh gần đây cho thấy các tổn thương di căn như thế nào?"
  • "Mục tiêu điều trị từ bây giờ là gì (mục đích điều trị là gì)?"

Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Vị trí và số lượng ổ di căn như thế nào, có thể phẫu thuật cắt bỏ hoặc điều trị tại chỗ không?"
• "Hiệu quả kỳ vọng của phương pháp điều trị được đề xuất (như kéo dài sự sống·giảm triệu chứng, v.v.) và các tác dụng phụ chính là gì?"
• "Cần thực hiện thêm những xét nghiệm nào (xét nghiệm gen phân tử, sinh thiết, dấu ấn viêm·dấu ấn khối u, v.v.)?"
• "Trong sinh hoạt cần chú ý những gì (phòng ngừa nhiễm trùng, hạn chế hoạt động, ăn uống·dùng thuốc)?"
• "Có khả năng tham gia thử nghiệm lâm sàng hoặc có lựa chọn điều trị nào khác không?"

Ví dụ về các câu hỏi tùy theo bệnh

• "Đối với ung thư nguyên phát, đã thực hiện những xét nghiệm phân tử nào (ví dụ: EGFR/ALK/BRCA/MMR, v.v.) hoặc xét nghiệm dấu ấn miễn dịch (PD-L1, v.v.)? Dựa trên kết quả đó, có thể sử dụng phương pháp điều trị nhắm trúng đích hoặc điều trị miễn dịch nào?"
• "Xét theo kích thước·số lượng·vị trí của các ổ di căn hiện tại (ví dụ: gan·phổi·xương, v.v.), có thể cân nhắc điều trị tại chỗ như phẫu thuật cắt bỏ hoặc xạ trị định vị thân (SBRT) không?"

(Hướng dẫn bổ sung: Kế hoạch chẩn đoán·điều trị cụ thể sẽ thay đổi tùy theo loại ung thư nguyên phát, giai đoạn bệnh, tình trạng toàn thân của người bệnh và kết quả xét nghiệm. Vui lòng trao đổi với bác sĩ điều trị để quyết định các xét nghiệm·phương pháp điều trị cần thiết.)