Mô tả bệnh (nguyên nhân và sinh lý bệnh, triệu chứng chính)
Tân sinh tăng sinh tủy (Myeloproliferative neoplasm, MPN) là một nhóm bệnh trong đó sự tăng sinh dòng vô tính (bất thường) của tế bào gốc tạo máu dẫn đến sản xuất quá mức hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu trong tủy xương, hoặc chức năng tủy xương bị phá hủy khiến quá trình tạo máu thay thế xảy ra ở lách và các cơ quan khác. Các đột biến gen chính gồm JAK2 (như V617F), CALR, MPL..., trong đó sự hoạt hóa bất thường của các đường truyền tín hiệu này gây ra sự tăng sinh bất thường. Các phân nhóm chính bao gồm đa hồng cầu nguyên phát (PV), bệnh bạch cầu dòng tủy mạn tính (CML, dương tính với BCR‑ABL1), tăng tiểu cầu thiết yếu (ET) và xơ tủy nguyên phát (PMF).
Triệu chứng chính
- Tăng nguy cơ huyết khối (động mạch và tĩnh mạch), thiếu máu cục bộ ngoại vi (đau, lạnh)
- Xu hướng chảy máu (do rối loạn chức năng tiểu cầu hoặc khi số lượng tiểu cầu tăng rất cao)
- Lách to (khó chịu vùng bụng, nhanh no)
- Thiếu máu (mệt mỏi, xanh xao), đỏ bừng mặt (đa hồng cầu nguyên phát)
- Ngứa (đặc biệt sau khi tắm), đau ngoại vi, bầm tím
Ở một số bệnh nhân, bất thường trong xét nghiệm máu được phát hiện trước dù không có triệu chứng.
Phương pháp điều trị và những điều cần lưu ý
Nguyên tắc chung: Sau khi phân tầng nguy cơ dựa trên triệu chứng và nguy cơ biến chứng (tuổi, tiền sử huyết khối, chỉ số tế bào máu...), lựa chọn phương pháp theo dõi, điều trị triệu chứng và dự phòng (aspirin, truyền máu...), liệu pháp giảm tế bào (thuốc chống ung thư), điều trị nhắm trúng đích (thuốc ức chế tyrosine kinase và JAK), hoặc điều trị triệt căn (ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài).
Đa hồng cầu nguyên phát (PV)
- Bước đầu: duy trì hematocrit ở mức mục tiêu (thông thường khuyến cáo <45%), chích máu định kỳ (thông thường mỗi lần 200–400 mL, thực hiện tùy theo nhu cầu)
- Dự phòng huyết khối: aspirin liều thấp (khi không có chống chỉ định đặc biệt)
- Nhóm nguy cơ cao (tuổi>60, tiền sử huyết khối...): liệu pháp giảm tế bào (hydroxyurea) hoặc interferon (đặc biệt ở người trẻ hoặc người dự định mang thai)
- Điều trị triệu chứng hoặc kháng trị liên quan đến đột biến JAK2: cân nhắc ruxolitinib...
Tăng tiểu cầu thiết yếu (ET)
- Nhóm nguy cơ thấp (không triệu chứng, tuổi<60, không có tiền sử huyết khối): theo dõi diễn tiến hoặc aspirin liều thấp
- Nhóm nguy cơ cao (tuổi>60 hoặc có tiền sử huyết khối trước đó): hydroxyurea là lựa chọn đầu tay, anagrelide hoặc interferon là các lựa chọn thay thế
- Khi số lượng tiểu cầu rất cao, đồng thời cân nhắc nguy cơ chảy máu và nguy cơ huyết khối
Xơ tủy nguyên phát (PMF)
- Điều trị triệu chứng: truyền máu khi thiếu máu, thuốc kích thích tạo máu (ESA), steroid, androgen...
- Triệu chứng do lách to: sử dụng thuốc ức chế JAK như ruxolitinib...
- Điều trị triệt căn: ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài (lựa chọn tùy theo tuổi, biến chứng và yếu tố tiên lượng)
- Có thể theo dõi diễn tiến nếu không có triệu chứng và nguy cơ chuyển thành bệnh bạch cầu thấp
Bệnh bạch cầu dòng tủy mạn tính (CML)
- Dương tính với BCR‑ABL1: điều trị tiêu chuẩn là TKI (imatinib, dasatinib, nilotinib...)
- Đánh giá đáp ứng điều trị và quyết định thay đổi điều trị dựa trên theo dõi phân tử (nồng độ BCR‑ABL1 trong máu)
Những điều cần lưu ý / Tự chăm sóc
- Kiểm soát các yếu tố nguy cơ như mất nước, không hoạt động trong thời gian dài, hút thuốc và hormone (đặc biệt là estrogen) để phòng ngừa huyết khối
- Khi có nguy cơ chảy máu, tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu
- Nếu có kế hoạch mang thai, cần lựa chọn thuốc phù hợp (ưu tiên interferon) và được tư vấn chuyên môn
- Phòng ngừa nhiễm trùng và xét nghiệm máu định kỳ (số lượng tế bào máu, xét nghiệm gan và thận...)
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách tất cả thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng gần đây (bao gồm liều lượng và thời gian dùng)
- Bản sao kết quả xét nghiệm máu gần đây (CBC), xét nghiệm sinh hóa, xét nghiệm tủy xương và xét nghiệm phân tử (ví dụ: JAK2/CALR/MPL, BCR‑ABL)
- Hồ sơ truyền máu, thủ thuật và nhập viện gần đây
- Nhật ký triệu chứng (thời điểm xuất hiện, tần suất, loại triệu chứng: đau, ngứa, chảy máu, triệu chứng huyết khối...)
- Tình trạng mang thai hoặc kế hoạch mang thai, ghi chép về tiền sử hút thuốc và uống rượu
Thông tin / xét nghiệm sẽ được kiểm tra khi khám ngoại trú
- CBC (hemoglobin, hematocrit, bạch cầu, tiểu cầu), kết quả phết máu ngoại vi
- Nồng độ sắt, vitamin B12 và EPO (phân biệt đa hồng cầu nguyên phát với đa hồng cầu tương đối)
- Xét nghiệm tủy xương (khi cần), xét nghiệm di truyền phân tử (JAK2/CALR/MPL, BCR‑ABL)
- Siêu âm bụng (kích thước lách), đánh giá nguy cơ tim mạch khi cần
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Diễn tiến (tiên lượng) và các yếu tố nguy cơ của bệnh này là gì?
- Các lựa chọn điều trị được khuyến nghị hiện nay và tác dụng phụ dự kiến là gì?
- Cần thay đổi những thói quen sinh hoạt nào để phòng ngừa huyết khối hoặc chảy máu?
- Nếu có kế hoạch mang thai hoặc cho con bú thì cần điều chỉnh điều trị như thế nào?
Ví dụ các câu hỏi theo từng bệnh
- (Liên quan đến PV) Mức hematocrit mục tiêu và tần suất chích máu được quyết định như thế nào?
- (Liên quan đến ET) Có cần bắt đầu điều trị chỉ dựa vào số lượng tiểu cầu không, hay các yếu tố khác như tuổi và tiền sử huyết khối quan trọng hơn?
- (Liên quan đến PMF) Chỉ định ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài là gì, hiệu quả dự kiến và nguy cơ trước và sau ghép như thế nào?
- (Liên quan đến CML) Có thể ngừng điều trị dựa trên kết quả theo dõi phân tử BCR‑ABL1 hay không, và tiêu chuẩn để ngừng là gì?
Hướng dẫn về những điều cần lưu ý, biến chứng và phòng ngừa
Các biến chứng chính
- Huyết khối (tĩnh mạch: huyết khối tĩnh mạch sâu, thuyên tắc phổi; động mạch: đột quỵ, nhồi máu cơ tim)
- Chảy máu (do rối loạn chức năng tiểu cầu hoặc hiện tượng acetyl hóa khi số lượng tiểu cầu rất cao...)
- Xơ tủy, thiếu máu, nhiễm trùng và chảy máu do mất chức năng tủy xương
- Tiến triển thành bệnh bạch cầu cấp dòng tủy (AML): nguy cơ cao theo thứ tự PMF>PV>ET (ví dụ: PMF 10–20%/10 năm, PV 2–3%/10 năm, ET <1%/10 năm)
Phòng ngừa và quy tắc sinh hoạt
- Tích cực kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch (tăng huyết áp, đái tháo đường, tăng lipid máu, hút thuốc)
- Uống đủ nước, thực hiện biện pháp dự phòng khi bay đường dài hoặc phải nằm bất động lâu (cân nhắc thuốc chống đông khi cần)
- Thông báo trước cho bác sĩ điều trị về bệnh lý máu khi bị chấn thương hoặc trước phẫu thuật
- Bắt buộc xét nghiệm máu định kỳ và theo dõi với bác sĩ chuyên khoa điều trị
Hướng dẫn khi có tình huống cấp cứu
- Khi xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ huyết khối như đau ngực dữ dội đột ngột, khó thở, liệt nửa người, rối loạn ngôn ngữ..., lập tức đến khoa cấp cứu
- Khi bị chảy máu nhiều không rõ nguyên nhân (nôn ra máu, đi ngoài phân đen, vết thương không cầm máu), lập tức đến cơ sở y tế