Tăng thân nhiệt ác tính

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tình trạng cấp cứu trong đó trung tâm điều hòa thân nhiệt không thể đáp ứng với môi trường nóng và tình trạng tăng tải nhiệt đột ngột, khiến nhiệt độ trung tâm (core body temperature) tăng bất thường và kèm theo rối loạn chức năng hệ thần kinh trung ương (heat stroke).
• Sinh lý bệnh: Nhiệt độ cơ thể tăng do nhiệt bên ngoài và vận động → việc điều hòa thân nhiệt vẫn thất bại dù đã tiết mồ hôi và tái phân phối lưu lượng máu → gây biến tính protein, tổn thương màng tế bào, phản ứng viêm toàn thân (SIRS), rối loạn đông máu và tổn thương cơ quan do tăng thân nhiệt. Đặc trưng là tổn thương hệ thần kinh trung ương (giảm ý thức, lú lẫn, co giật).
• Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ chính:
  • Tiếp xúc lâu với môi trường nóng ẩm (làm việc ngoài trời, huấn luyện quân sự, chạy marathon, v.v.)
  • Không gian kín có nhiệt độ cao (trong ô tô, phòng xông hơi jjimjilbang)
  • Người cao tuổi, trẻ em, người mắc bệnh mạn tính (bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh thận, v.v.)
  • Mất nước, sử dụng thuốc (như thuốc kháng cholinergic) ảnh hưởng đến điều hòa thân nhiệt
• Triệu chứng chính:
  • Sốt cao (tăng nhiệt độ trung tâm), da nóng và đỏ (tăng thân nhiệt); thể điển hình có da khô (vô汗), trong khi thể liên quan đến vận động có thể kèm theo đổ mồ hôi
  • Thay đổi ý thức (lú lẫn, ngất, hôn mê), đau đầu, chóng mặt, buồn nôn·nôn, rối loạn thị giác
  • Khó thở, nhịp tim nhanh hoặc hạ huyết áp, co giật
  • Dấu hiệu biến chứng: đau cơ·thay đổi màu nước tiểu (tiêu cơ vân), giảm lượng nước tiểu (tổn thương thận cấp tính)

Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn · thuốc · thủ thuật/phẫu thuật · quản lý lối sống · lưu ý)

• Sơ cứu (tại hiện trường):
  • Gọi ngay 119 (cấp cứu y tế).
  • Kiểm tra đường thở·hô hấp·tuần hoàn; nếu mất ý thức, duy trì đường thở và hỗ trợ hô hấp (hô hấp nhân tạo khi cần).
  • Hạ nhiệt nhanh: cởi bỏ quần áo, làm mát bay hơi (phun nước + quạt) là phương pháp hiệu quả nhất. Liên tục phun nước ở nhiệt độ 20–25℃ lên da, sau đó tạo luồng không khí.
  • Trong say nóng liên quan đến vận động, ngâm toàn thân trong nước mát (cold water immersion) là phương pháp làm mát nhanh nhất (sử dụng nếu có thể).
  • Chườm lạnh (túi đá) quanh các mạch máu lớn như cổ, nách và bẹn.
  • Khi ý thức·hô hấp không ổn định, ưu tiên ổn định đường thở·hô hấp·huyết động trước khi vận chuyển bệnh nhân.
• Điều trị tại bệnh viện:
  • Tiếp tục theo dõi nhiệt độ trung tâm (như nhiệt độ trực tràng) đồng thời tích cực·liên tục làm mát (ngâm, làm mát bay hơi, thiết bị làm mát cưỡng bức, v.v.).
  • Kiểm soát co giật bằng thuốc chống co giật (ví dụ: benzodiazepine).
  • Khi hạ huyết áp, bù dịch thích hợp (như nước muối sinh lý) và khi cần sử dụng thuốc nâng huyết áp (vasopressor).
  • Khi nghi ngờ tiêu cơ vân, duy trì tưới máu ống thận bằng truyền lượng lớn dịch; khi cần, kiểm soát các chất điện giải như acid uric·kali và cân nhắc liệu pháp thay thế thận liên tục.
  • Theo dõi gan·thận·hệ thống đông máu tại phòng cấp cứu/khoa hồi sức tích cực (chức năng gan, creatinine, CPK, chất điện giải, xét nghiệm đông máu, v.v.).
  • Cân nhắc dùng kháng sinh khi nghi ngờ nhiễm trùng là nguyên nhân gây sốt. Thuốc hạ sốt (acetaminophen, NSAIDs) không phải là biện pháp làm mát cơ bản đối với say nóng và có hiệu quả hạn chế.
• Quản lý lối sống và phục hồi chức năng:
  • Sau khi hồi phục giai đoạn cấp tính, dần dần trở lại hoạt động, bổ sung đầy đủ nước·chất điện giải, tránh môi trường nóng và thích nghi dần với nhiệt (acclimatization).
  • Xem xét và điều chỉnh các yếu tố nguy cơ tái phát (mất nước, một số loại thuốc).
• Lưu ý·nguy cơ biến chứng:
  • Nếu trì hoãn làm mát nhanh, có nguy cơ tổn thương não, tiêu cơ vân, tổn thương thận cấp tính, tổn thương gan cấp tính, DIC và tử vong.
  • Cần tránh làm mát không đúng cách tại hiện trường (ví dụ: gây hạ thân nhiệt do sử dụng chất làm lạnh quá mức).
  • Thuốc hạ sốt (antipyretic) không phải là phương pháp điều trị cốt lõi trong tình trạng thất bại điều hòa thân nhiệt, vì vậy không được phụ thuộc vào thuốc này như biện pháp thay thế.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Những thứ cần chuẩn bị mang theo:
  • Danh sách tất cả các loại thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử bệnh (bệnh tim mạch, bệnh thận, động kinh, bệnh chuyển hóa, v.v.) và tiền sử mắc bệnh do nhiệt trước đây
  • Thời điểm bắt đầu triệu chứng, diễn biến triệu chứng (có hay không có thay đổi ý thức, co giật), hoạt động tại thời điểm xảy ra (vận động·tiếp xúc trong nhà, v.v.)
  • Ghi chép nhiệt độ cơ thể (nếu có, gồm loại nhiệt kế và giá trị), thay đổi về màu sắc·lượng nước tiểu, lượng nước đã uống gần đây
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (nếu có) và bản sao hồ sơ bệnh viện
• Những câu hỏi nên ghi chú trước khi đi khám ngoại trú (ví dụ):
  • Các triệu chứng bắt đầu lần đầu khi nào? Xảy ra trong tình huống nào (vận động, tiếp xúc ngoài trời)?
  • Lượng nước tiểu·màu nước tiểu hiện tại như thế nào? Có đau cơ·cứng cơ không?
  • Bạn đang dùng những loại thuốc nào (đặc biệt là thuốc kháng cholinergic·thuốc lợi tiểu·thuốc tâm thần)?

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Tình trạng này (say nóng) nghiêm trọng đến mức nào và có cần nhập viện không?
• Hiện đang áp dụng phương pháp làm mát nào và nhiệt độ mục tiêu là bao nhiêu?
• Làm thế nào để kiểm tra và phòng ngừa nguy cơ biến chứng (tổn thương thận, tiêu cơ vân, tổn thương gan, tổn thương thần kinh)?
• Sau khi hồi phục tại nhà, cần tuân thủ những hạn chế hoạt động·lượng nước cần uống·việc theo dõi nào (nhiệt độ cơ thể·màu nước tiểu, v.v.)?
• Trong số các thuốc đang sử dụng, có thuốc nào cần ngừng hoặc điều chỉnh không?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• Nếu xảy ra trong khi vận động: "Tôi cần chờ bao lâu mới có thể trở lại thi đấu·tập luyện, và khi bắt đầu lại thì cần phục hồi chức năng (thích nghi với nhiệt) theo những giai đoạn nào?"
• Về nguy cơ tiêu cơ vân·tổn thương thận: "Kết quả xét nghiệm CPK (enzyme cơ) hoặc creatinine như thế nào thì cần điều trị bổ sung hoặc nhập viện?"

Nếu bạn còn điều gì muốn biết (ví dụ: phương pháp sơ cứu trong một tình huống cụ thể, mối liên quan với các thuốc đang sử dụng, v.v.), hãy cho chúng tôi biết để chúng tôi cung cấp thêm danh sách kiểm tra và danh sách câu hỏi phù hợp hơn.