Hội chứng giảm toàn thể huyết cầu Fanconi

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Thiếu máu Fanconi (Fanconi anemia) là một hội chứng suy tủy di truyền phát sinh do khiếm khuyết cơ chế sửa chữa tế bào đối với tổn thương nhiễm sắc thể, đặc trưng bởi giảm toàn thể huyết cầu tiến triển (pancytopenia), dị tật bẩm sinh và nguy cơ ung thư tăng cao (đặc biệt là ung thư máu và ung thư đặc).
• Nguyên nhân·kiểu di truyền: Liên quan đến bất thường ở nhiều gen liên quan đến sửa chữa tổn thương DNA (hiện có từ 13 gen trở lên, ví dụ: FANCA, FANCC...) và phần lớn di truyền theo kiểu gen lặn trên nhiễm sắc thể thường (một số kiểu di truyền liên kết với nhiễm sắc thể X, v.v.).
• Tóm tắt sinh lý bệnh: Do gen khiếm khuyết, quá trình sửa chữa DNA bị liên kết chéo (crosslink) không đầy đủ, làm tăng đứt gãy và mất ổn định nhiễm sắc thể; sự mất dần các tế bào tạo máu ở tủy xương dẫn đến suy tủy, nhiễm trùng, xuất huyết và thiếu máu.
• Các triệu chứng lâm sàng chính (tóm tắt, dựa trên tài liệu được cung cấp)
  • Chậm phát triển, vóc dáng thấp, tật đầu nhỏ (khoảng 25–37%) và chậm phát triển trí tuệ ở một số trường hợp (khoảng 25%)
  • Tăng sắc tố da (khoảng 64%), bất thường ở lòng bàn tay/ngón tay (giảm nếp vân, v.v.) và các bất thường về hình thể khác
  • Bất thường về mắt (sụp mi·lác mắt·rung giật nhãn cầu, v.v., khoảng 41%)
  • Bất thường về hệ xương (dị tật xương sườn·xương chậu·cột sống·chi, v.v.), loãng xương/nhuyễn xương, v.v.
  • Dị tật/rối loạn chức năng hệ tiết niệu-sinh dục và thận (nhiều bất thường tiết niệu-sinh dục được ghi nhận ở khoảng 34% theo tài liệu)
  • Biểu hiện huyết học: giảm toàn thể huyết cầu tiến triển (thiếu máu·giảm bạch cầu trung tính·giảm tiểu cầu), thiếu máu hồng cầu to·giảm hồng cầu lưới, suy tủy, ở một số trường hợp tiến triển thành hội chứng loạn sản tủy·bệnh bạch cầu (chẳng hạn bệnh bạch cầu cấp dòng tủy)
  • Khác: Có thể kèm theo nhiều bất thường bẩm sinh như dị tật tim·tai·đường tiêu hóa, giảm thính lực, v.v.
  • Nguy cơ ung thư: Tăng nguy cơ ung thư máu (10–33% theo tài liệu), ung thư đặc (đặc biệt là ung thư biểu mô tế bào vảy vùng đầu cổ, v.v., 28–29% theo tài liệu)

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Trong nhiều trường hợp, vừa kiểm soát triệu chứng và biến chứng, vừa hướng đến điều trị căn nguyên lâu dài thông qua ghép tủy xương. Mỗi phương pháp điều trị được cá thể hóa, có cân nhắc đến tuổi bệnh nhân, chức năng tủy xương, biến chứng, dị tật đi kèm và nguy cơ ung thư.
• Điều trị hỗ trợ
  • Truyền máu (hồng cầu·tiểu cầu) và kiểm soát thiếu máu·xuất huyết
  • Sử dụng kháng sinh nhanh chóng khi nhiễm trùng, xử trí giảm bạch cầu trung tính
  • Khi cần, khám chuyên khoa (nội tiết·chấn thương chỉnh hình, v.v.) để xử lý các vấn đề về tăng trưởng·nội tiết, quản lý dinh dưỡng, điều trị loãng xương, v.v.
• Điều trị bằng thuốc
  • Androgen (ví dụ: oxymetholone, v.v.) có thể kích thích tăng số lượng tế bào máu ở một số bệnh nhân (hiệu quả tạm thời, cần cân nhắc tác dụng phụ)
  • Yếu tố tăng trưởng (ví dụ: G-CSF) có thể được sử dụng giới hạn trong trường hợp giảm bạch cầu trung tính nặng, nhưng cần đánh giá nguy cơ biến đổi ác tính của tế bào tủy khi sử dụng lâu dài
• Điều trị căn nguyên
  • Ghép tế bào gốc tạo máu (hematopoietic stem cell transplant, HSCT): Phương pháp điều trị căn nguyên để điều chỉnh suy tủy. Thời điểm và phác đồ điều kiện hóa trước ghép (cường độ tia gamma·hóa trị) cần được quyết định thận trọng tùy theo người hiến tế bào gốc tạo máu (anh chị em ruột tương hợp hoặc người hiến thay thế) và tình trạng bệnh nhân. Do bệnh nhân FA nhạy cảm với tổn thương DNA, có xu hướng áp dụng phác đồ điều kiện hóa cường độ thấp (có cân nhắc tính nhạy cảm).
• Theo dõi và điều trị ung thư
  • Bệnh nhân FA có nguy cơ cao mắc một số ung thư đặc (đặc biệt là ung thư đầu cổ, ung thư da, v.v.), do đó được khuyến nghị khám định kỳ khoang miệng/da/tai-mũi-họng và tầm soát sớm.
  • Khi xuất hiện ung thư, cần điều chỉnh điều trị tiêu chuẩn (phẫu thuật·hóa trị·xạ trị) do tính nhạy cảm với DNA (có thể tăng độc tính của xạ trị·một số thuốc hóa trị).
• Tư vấn sinh sản·di truyền và dự phòng
  • Khuyến nghị tư vấn xét nghiệm gen cho các thành viên gia đình, xét nghiệm người mang gen và chẩn đoán trước sinh·xét nghiệm phôi.
  • Trong trường hợp có thể bảo tồn (bệnh nhân vị thành niên·người trưởng thành), cân nhắc tư vấn bảo tồn khả năng sinh sản (bảo quản tinh trùng·noãn).
• Quản lý sinh hoạt và lưu ý
  • Phòng ngừa nhiễm trùng·xuất huyết (vệ sinh tay, đến cơ sở y tế ngay khi nhiễm trùng cấp tính)
  • Khuyến nghị cai thuốc lá, vệ sinh răng miệng, bảo vệ da và khám định kỳ để quản lý nguy cơ ung thư
  • Giảm thiểu phơi nhiễm phóng xạ (tránh các xét nghiệm hình ảnh không cần thiết)
  • Tư vấn và cân nhắc tiêm vaccine (ví dụ: HPV) (trao đổi với bác sĩ phụ trách)

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng·hồ sơ và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/tài liệu cần mang theo
  • Danh sách thuốc·thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng·tần suất)
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (nếu có, bản sao CBC gần nhất, sinh hóa máu, xét nghiệm nước tiểu, kết quả xét nghiệm tủy xương)
  • Hồ sơ và ngày tháng về tiền sử truyền máu·nhiễm trùng·phẫu thuật·ghép tạng
  • Kết quả xét nghiệm gen·xét nghiệm đứt gãy nhiễm sắc thể trước đây (diepoxybutane/mitomycin C), nếu có
  • Biểu đồ tăng trưởng·hồ sơ đánh giá phát triển đối với trẻ em, kết quả các xét nghiệm liên quan đến dị tật đi kèm (siêu âm tim·siêu âm thận, v.v.)
  • Hồ sơ tiền sử gia đình (các triệu chứng tương tự·bệnh lý tạo máu·tiền sử ung thư)
• Các mục chính bệnh nhân (hoặc người chăm sóc) có thể được hỏi khi khám ngoại trú (nếu tự chuẩn bị trước sẽ thuận lợi hơn)
  • Tần suất và mức độ nghiêm trọng gần đây của tình trạng bầm tím·xuất huyết·chảy máu nướu·chảy máu cam
  • Các đợt sốt·nhiễm trùng gần đây (bao gồm việc có sử dụng kháng sinh hay không)
  • Thay đổi về các triệu chứng liên quan đến thiếu máu như mệt mỏi·khó thở·chóng mặt
  • Có cần truyền máu hay không và thời điểm truyền máu lần cuối
  • Hồ sơ thay đổi về tăng trưởng·phát triển (đối với trẻ em)
  • Kế hoạch sinh sản (mang thai·dự định mang thai hoặc có mong muốn bảo tồn khả năng sinh sản hay không)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Các tác dụng phụ chính của thuốc (hoặc phương pháp điều trị) này và cách xử trí khi xảy ra là gì?"
• "Tiên lượng của tôi (hoặc bệnh nhân) được dự đoán như thế nào với tình trạng hiện tại? Cần theo dõi lâu dài như thế nào?"
• "Trong sinh hoạt, những điểm nào cần đặc biệt lưu ý (như phòng ngừa nhiễm trùng·phòng ngừa ung thư, v.v.)?"
• "Gia đình tôi có nguy cơ di truyền không? Có cần xét nghiệm cho các thành viên gia đình không?"

Ví dụ các câu hỏi dành riêng cho bệnh

• "Thời điểm ghép tế bào gốc tạo máu (HSCT) được khuyến nghị trong tình trạng của tôi và lợi ích/nguy cơ dự kiến (đặc biệt là nguy cơ ung thư thứ phát) là gì?"
• "Nếu kết quả xét nghiệm gen (gen FA) là âm tính/dương tính, các xét nghiệm được khuyến nghị cho thành viên gia đình (anh chị em ruột·con cái) hoặc các lựa chọn xét nghiệm trước sinh sẽ như thế nào?"