Đái tháo đường

1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa/sinh lý bệnh

  • Đái tháo đường là bệnh chuyển hóa trong đó đường huyết tăng mạn tính do thiếu tiết insulin hoặc giảm tác dụng của insulin. Tình trạng tăng đường huyết kéo dài gây tổn thương mạch máu nhỏ, mạch máu lớn và các rối loạn chuyển hóa.
  • Nguyên nhân: sự tương tác giữa khuynh hướng di truyền và các yếu tố môi trường (béo phì, lối sống ít vận động, chế độ ăn nhiều calo, căng thẳng, tuổi cao, thuốc men, v.v.). Các bất thường đơn gen được xác định ở dưới 1% trường hợp. Sự gia tăng tỷ lệ mắc bệnh gần đây chủ yếu liên quan đến béo phì và thay đổi lối sống.

• Các triệu chứng chính

  • Do tăng đường huyết gây ra tam đa (uống nhiều·tăng cảm giác khát, tiểu nhiều, ăn nhiều), mệt mỏi, sụt cân (đặc biệt ở đái tháo đường típ 1), rối loạn thị giác (giảm thị lực), tê tay chân (bệnh lý thần kinh ngoại biên), ngứa da (đặc biệt ngứa âm hộ ở phụ nữ), v.v.
  • Tăng đường huyết nhẹ thường không có triệu chứng.

• Tiêu chuẩn chẩn đoán (tiêu chuẩn đại diện, khác nhau giữa trường hợp có và không có triệu chứng)

  • Đường huyết bất kỳ ≥ 200 mg/dL kèm các triệu chứng (khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân, v.v.) → nghi ngờ đái tháo đường (khuyến cáo xét nghiệm lặp lại trước khi xác nhận chẩn đoán; nếu có triệu chứng nghiêm trọng hoặc rối loạn chuyển hóa, có thể chẩn đoán chỉ với một lần xét nghiệm).
  • Đường huyết lúc đói (nhịn đói 8 giờ) ≥ 126 mg/dL.
  • Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (75 g): đường huyết sau 2 giờ ≥ 200 mg/dL.
  • HbA1c ≥ 6,5% được sử dụng rộng rãi làm tiêu chuẩn chẩn đoán trong xét nghiệm hỗ trợ (cần đánh giá bổ sung tùy theo phương pháp xét nghiệm và tình trạng cụ thể).
  • Nếu không có triệu chứng tăng đường huyết rõ ràng, cần xác nhận chẩn đoán khi kết quả xét nghiệm lặp lại vào ngày khác vẫn đáp ứng tiêu chuẩn.

2) Phương pháp điều trị và lưu ý

• Nguyên tắc điều trị chính

  • Mục tiêu điều trị là duy trì đường huyết ở mức phù hợp để phòng ngừa hoặc trì hoãn các rối loạn chuyển hóa cấp tính và biến chứng mạn tính (bệnh võng mạc, bệnh thận, bệnh lý thần kinh, bệnh tim mạch và mạch máu não). Mục tiêu điều trị cần được cá thể hóa phù hợp với tuổi, biến chứng và bệnh kèm theo của từng người.

• Điều trị lối sống (nền tảng cho tất cả người bệnh)

  • Chế độ ăn: kiểm soát calo, giảm cân (khi thừa cân hoặc béo phì), ăn uống cân bằng.
  • Vận động: khuyến cáo tập thể dục aerobic cường độ vừa ít nhất 150 phút mỗi tuần (có thể điều chỉnh theo đánh giá của bác sĩ).
  • Kiểm soát cân nặng, bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia và điều chỉnh các yếu tố nguy cơ tim mạch khác.

• Điều trị bằng thuốc

  • Đái tháo đường típ 2: thuốc lựa chọn đầu tay thường là metformin (cân nhắc bệnh nền và chức năng thận). Sau đó, tùy theo đặc điểm của người bệnh, có thể lựa chọn thuốc ức chế SGLT2, thuốc đồng vận thụ thể GLP-1, thuốc ức chế DPP-4, sulfonylurea, thiazolidinedione, insulin, v.v.
    • Thuốc ức chế SGLT2: thuốc có tác dụng làm giảm nguy cơ suy tim và bệnh thận mạn (cần lưu ý tiêu chuẩn về chức năng thận).
    • Chất tương tự GLP-1: có tác dụng giảm cân và một số lợi ích tim mạch.
  • Đái tháo đường típ 1: về cơ bản cần điều trị bằng insulin (tiêm insulin nhiều lần hoặc bơm insulin).
  • Insulin: được sử dụng khi kiểm soát tăng đường huyết không đầy đủ hoặc xảy ra rối loạn chuyển hóa cấp tính.
  • Khi lựa chọn thuốc cần cân nhắc chức năng thận, có hay không có bệnh tim mạch, cân nặng, nguy cơ hạ đường huyết, v.v.

• Thủ thuật/phẫu thuật

  • Ở người bệnh béo phì có chỉ định, phẫu thuật chuyển hóa/phẫu thuật béo phì có hiệu quả cải thiện đường huyết.
  • Có thể cân nhắc ghép tụy, ghép đồng thời tụy–thận trong những chỉ định nghiêm ngặt (mang tính chọn lọc, chỉ áp dụng trong các trường hợp hạn chế).

• Phòng ngừa và quản lý biến chứng (quan trọng)

  • Kiểm soát huyết áp và lipid: ngoài đường huyết, kiểm soát huyết áp (mục tiêu được cá thể hóa) và LDL rất quan trọng để phòng ngừa biến chứng mạch máu lớn.
  • Kiểm tra biến chứng định kỳ: khám đáy mắt (võng mạc), albumin niệu/chức năng thận (bệnh thận), đánh giá thần kinh (bệnh lý thần kinh), kiểm tra bàn chân.
  • Khuyến cáo tiêm chủng: cúm, phế cầu, viêm gan B (đối tượng được khuyến cáo).

• Lưu ý (khi tự chăm sóc)

  • Khi dùng thuốc có nguy cơ hạ đường huyết, không được bỏ bữa; nếu bị hạ đường huyết, cần ăn hoặc uống đường ngay lập tức.
  • Khi bị nhiễm trùng cấp tính, phẫu thuật, nôn ói hoặc tiêu chảy, cần quản lý đường huyết và lượng nước, đồng thời tham khảo ý kiến nhân viên y tế.
  • Người suy giảm chức năng thận, phụ nữ mang thai và người cao tuổi cần điều chỉnh lựa chọn thuốc và liều dùng.
  • Khi xuất hiện vết thương hoặc vết rách ở bàn chân, cần được đánh giá y tế ngay lập tức để ngăn hoại tử và nhiễm trùng trở nặng.

3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến cáo mang theo khi đi khám ngoại trú)

  • Danh sách thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng) hoặc ảnh đơn thuốc
  • Ghi chép các chỉ số đường huyết gần đây (bao gồm dữ liệu in ra từ máy đo đường huyết cá nhân và thiết bị theo dõi đường huyết liên tục (CGM))
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (HbA1c, đường huyết lúc đói, lipid máu, chức năng thận (BUN·Cr), albumin niệu trong vòng 3–6 tháng gần đây, v.v.)
  • Ghi chép cân nặng và huyết áp, ghi chú về thay đổi triệu chứng (tiểu nhiều, khát nhiều, thay đổi cân nặng, tê bì, v.v.)
  • Tình trạng bàn chân (có hay không có vết thương), có hay không có thay đổi thị lực

• Những điều cần xác nhận trước khi khám ngoại trú

  • Có dự kiến xét nghiệm đường huyết lúc đói hay không (có cần nhịn đói trước khi xét nghiệm hay không)
  • Hướng dẫn về việc ngừng hoặc tiếp tục các thuốc đang dùng (có cần ngừng một loại thuốc cụ thể trước khi xét nghiệm hay không)

4) Ví dụ các câu hỏi chung dành cho bác sĩ

• "Nếu bắt đầu dùng thuốc này (hoặc điều trị này), mức độ cải thiện đường huyết dự kiến là bao nhiêu?"
• "Các tác dụng phụ thường gặp và tác dụng phụ nghiêm trọng của thuốc này là gì? Nếu xảy ra thì phải xử trí như thế nào?"
• "Chúng ta sẽ thiết lập HbA1c mục tiêu và khoảng đường huyết mục tiêu trong ngày của tôi như thế nào?"
• "Để giảm nguy cơ bệnh tim mạch và bệnh thận, tôi cần làm thêm những gì?"

5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh (1–2 câu)

• Khi đang có kế hoạch mang thai hoặc đang mang thai:
  • "Tôi cần điều chỉnh mục tiêu đường huyết và việc sử dụng thuốc (đặc biệt là thuốc uống) như thế nào trước và trong khi mang thai?"
• Liên quan đến hạ đường huyết và lái xe:
  • "Tôi có nguy cơ hạ đường huyết cao; các quy tắc an toàn và cách xử trí khi lái xe hoặc vận hành máy móc là gì?"

(Tham khảo: Xét nghiệm định kỳ và cải thiện lối sống là yếu tố cốt lõi trong quản lý đái tháo đường; phương pháp điều trị sẽ khác nhau tùy theo tình trạng của từng người. Vui lòng trao đổi với bác sĩ phụ trách về kế hoạch chẩn đoán và điều trị cụ thể.)