Quai bị

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Viêm tuyến vú (Mastitis) là nhiễm khuẩn do vi khuẩn xảy ra trong mô vú, được chia thành viêm tuyến vú mưng mủ cấp tính, viêm tuyến vú mạn tính không liên quan đến việc cho con bú và viêm tuyến vú mạn tính liên quan đến cho con bú.
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Vi khuẩn (chủ yếu là tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus), liên cầu khuẩn, v.v.) xâm nhập vào ống tuyến vú thông qua các vết nứt hoặc vết thương nhỏ ở núm vú. Khi sữa ứ đọng trong ống tuyến vú, vi khuẩn sinh sôi tại đó và gây viêm. Các yếu tố nguy cơ bao gồm tắc ống tuyến vú (nứt núm vú, mặc áo ngực chật, cho con bú không thường xuyên, v.v.), suy giảm miễn dịch ở người mẹ (thiếu máu, căng thẳng, mệt mỏi).
• Triệu chứng chính: Đỏ khu trú ở một bên vú (hình nêm), nóng, sưng, đau khu trú (đau nhói hoặc đau theo nhịp), sốt cao (thường từ 38.5°C trở lên), ớn lạnh, mệt mỏi toàn thân. Có thể kèm theo sưng hạch bạch huyết ở nách; nếu không được điều trị, bệnh có thể tiến triển thành áp xe vú (ổ mủ).
• Tỷ lệ mắc/thời điểm: Khoảng 20–30% phụ nữ đang cho con bú từng mắc bệnh này, thường gặp trong vòng 3 tháng đầu sau sinh.

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Điều trị cơ bản ban đầu
  • Tiếp tục cho con bú (hoặc vắt sữa): Nếu có thể, tiếp tục cho con bú bên vú bị ảnh hưởng hoặc vắt sữa đều đặn để tránh sữa ứ đọng trong ống tuyến vú. Ngừng cho con bú có thể làm chậm quá trình lành bệnh và tăng nguy cơ áp xe.
  • Điều trị bảo tồn: Nghỉ ngơi đầy đủ, uống đủ nước, kiểm soát đau (thuốc giảm đau chống viêm không steroid (ví dụ: ibuprofen)), chườm ấm (chườm ấm 15–20 phút trước khi cho con bú để giảm đau và thúc đẩy sữa chảy ra) hoặc chườm lạnh (sử dụng phương pháp mà người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn).
• Kháng sinh
  • Khuyến cáo thường dùng: Đối với nhiễm tụ cầu vàng không xét đến tình trạng kháng beta-lactamase, thường sử dụng dicloxacillin hoặc flucloxacillin (ví dụ: dicloxacillin 250–500 mg, 4 lần mỗi ngày) hoặc nhóm cephalosporin thế hệ 1 (ví dụ: cephalexin).
  • Khi nghi ngờ liên cầu khuẩn: Có thể sử dụng nhóm penicillin (theo đánh giá của bác sĩ).
  • Việc lựa chọn kháng sinh có thể thay đổi tùy theo độ tuổi của trẻ và tỷ lệ kháng thuốc (MRSA) tại địa phương. Trong trường hợp tái phát/nặng/không cải thiện, thuốc sẽ được thay đổi dựa trên kết quả nuôi cấy hoặc quyết định của bác sĩ chuyên khoa. Ví dụ theo thông tin RAG: dùng dicloxacillin đối với tụ cầu vàng, penicillin đối với liên cầu khuẩn; nếu trẻ từ 1 tháng tuổi trở lên, có thể cân nhắc ampicillin hoặc erythromycin (cần xem xét hướng dẫn tại địa phương và độ an toàn cho trẻ em).
  • Thời gian điều trị: Thông thường 10–14 ngày. Ngay cả khi triệu chứng đã cải thiện, cần hoàn tất thời gian điều trị được kê đơn để giảm nguy cơ tái phát.
• Khi có áp xe (áp xe vú)
  • Sau khi xác nhận bằng siêu âm, tùy theo diễn tiến có thể thực hiện chọc hút bằng kim dưới hướng dẫn siêu âm nhiều lần hoặc rạch và dẫn lưu (incision & drainage). Trong nhiều trường hợp, vẫn được khuyến cáo tiếp tục cho con bú sau khi dẫn lưu (tuân theo chỉ định của bác sĩ).
• Biện pháp bổ sung
  • Nếu có triệu chứng toàn thân nặng, triệu chứng hai bên hoặc nhiễm trùng liên quan đến trẻ sơ sinh (ví dụ: nghi ngờ liên cầu khuẩn β), cần phối hợp với khoa sản/khoa nhi để thực hiện xét nghiệm và điều trị.
• Lưu ý về biến chứng
  • Nếu trì hoãn điều trị, có thể xảy ra áp xe vú, viêm tuyến vú mạn tính, tụt núm vú·thay đổi hình dạng vú và hiếm khi là nhiễm trùng huyết. Nếu tái phát nhiều lần, có thể do giãn ống tuyến vú hoặc nguyên nhân không điển hình (ví dụ: cần phân biệt với ung thư vú dạng viêm), do đó cần cân nhắc sinh thiết.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo)
  • Danh sách các loại thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
  • Ghi chép về sốt (thân nhiệt) và thời điểm bắt đầu triệu chứng (bắt đầu từ mấy ngày trước)
  • Tần suất·cách thức cho con bú (những thay đổi gần đây trong cách cho trẻ bú), ảnh chụp vú (nếu tình trạng đỏ·sưng nghiêm trọng)
  • Tiền sử bệnh về vú (viêm tuyến vú/áp xe trước đây·phẫu thuật·kết quả kiểm tra vú)
  • Dị ứng (thuốc·thực phẩm) và bệnh nền (như tiểu đường)
• Thông tin quan trọng cần cho bác sĩ biết khi khám ngoại trú
  • Ngày bắt đầu và diễn tiến triệu chứng (có cải thiện·nặng hơn hay không)
  • Có ngừng cho con bú hay không và lý do
  • Có từng sử dụng kháng sinh trước đây hay không (loại thuốc nào·bắt đầu từ khi nào)
  • Tình trạng của trẻ (sốt, triệu chứng nhiễm trùng, v.v.)
• Các hạng mục xét nghiệm có thể thực hiện
  • Siêu âm vú (kiểm tra có áp xe hay không), chụp X-quang tuyến vú (khi cần), nuôi cấy sữa (khi tái phát·điều trị thất bại), xét nghiệm máu (khi có triệu chứng toàn thân nặng).

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Kháng sinh này có an toàn khi đang cho con bú không? Có thể ảnh hưởng đến em bé như thế nào?"
• "Tôi có thể tiếp tục cho con bú đến khi nào? Tiếp tục cho con bú bên vú bị ảnh hưởng có an toàn không?"
• "Nếu triệu chứng không cải thiện trong vài ngày, tôi sẽ cần làm thêm xét nghiệm nào?"
• "Tôi cần thay đổi thói quen sinh hoạt nào để phòng ngừa tái phát?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Nếu triệu chứng hiện tại không cải thiện, tôi có cần siêu âm để kiểm tra xem có phải là áp xe vú hay không?"

• "Tỷ lệ MRSA (tụ cầu vàng kháng methicillin) tại địa phương có cao không? Tôi có nên làm xét nghiệm nuôi cấy không?"

• Hướng dẫn liên hệ cấp cứu/tái khám (dấu hiệu cảnh báo)

  • Nếu sốt cao (từ 38.5°C trở lên) kéo dài hoặc nặng hơn, vùng đỏ lan rộng dần, đau theo nhịp khu trú·đau dữ dội đột ngột·cảm giác dao động tại chỗ (nghi ngờ áp xe), suy nhược toàn thân·khó thở·hạ huyết áp hoặc có các triệu chứng nhiễm độc toàn thân khác, cần được cấp cứu ngay lập tức.