Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Là tình trạng nhiệt độ miệng từ 38℃ trở lên trong ít nhất 2 ngày, trong số các lần đo nhiệt độ 4 lần mỗi ngày, trong khoảng thời gian sau 24 giờ đầu sau sinh (trong vòng 10 ngày hậu sản) (tiêu chuẩn lâm sàng).
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Vi khuẩn có trong âm đạo, cổ tử cung hoặc tử cung trong khi sinh hoặc ngay sau khi sinh sinh sôi, hoặc nhiễm trùng phát sinh tại vị trí mổ lấy thai, vị trí khâu tầng sinh môn và mô còn sót lại trong tử cung (chẳng hạn một phần nhau thai), sau đó lan rộng do nhiễm trùng ngược dòng (ascending infection) hoặc nhiễm trùng vết thương. Các tác nhân gây bệnh gồm liên cầu khuẩn nhóm A, tụ cầu khuẩn (Staphylococcus aureus), vi khuẩn đường ruột như Escherichia coli, vi khuẩn kỵ khí và hiếm khi là lậu cầu. Nếu lan ra toàn thân, bệnh có thể tiến triển thành nhiễm khuẩn huyết.
- Triệu chứng chính: Sốt (có thể kèm ớn lạnh), đau vùng bụng dưới và đau khi ấn vào tử cung, đau·sưng vùng tầng sinh môn·dịch tiết tại vùng khâu (có thể có mùi hôi), đau khi đi tiểu·tiểu nhiều lần (khi kèm viêm bàng quang), đau vú (khi kèm viêm tuyến vú). Trường hợp nặng có thể có nhịp tim nhanh, hạ huyết áp và thay đổi ý thức (dấu hiệu nhiễm khuẩn huyết).
Phương pháp điều trị
- Xét nghiệm chẩn đoán: Theo dõi và ghi chép nhiệt độ, khám thực thể (kích thước tử cung·đau khi ấn, kiểm tra vết thương·vú), xét nghiệm máu (CBC, CRP, cấy máu), xét nghiệm và cấy nước tiểu, cấy dịch tiết từ vết thương·âm đạo, siêu âm vùng chậu (kiểm tra mô còn sót lại·áp xe).
- Điều trị bằng kháng sinh: Khi trên lâm sàng nghi ngờ sốt hậu sản, cần nhanh chóng bắt đầu dùng kháng sinh phổ rộng theo kinh nghiệm.
- Phác đồ theo kinh nghiệm thường được sử dụng: phối hợp clindamycin tiêm tĩnh mạch + gentamicin (hoặc aminoglycoside), hoặc phối hợp ampicillin/ampicillin–sulbactam + aminoglycoside/metronidazole. Khi nghi ngờ nhiễm vi khuẩn nặng hoặc vi khuẩn bệnh viện, cân nhắc piperacillin–tazobactam hoặc nhóm carbapenem.
- Điều chỉnh kháng sinh theo kết quả nuôi cấy.
- Điều trị tại chỗ·điều trị phẫu thuật: Nếu có mô còn sót lại trong tử cung (ví dụ: sót nhau thai), cần loại bỏ bằng nạo buồng tử cung; áp xe tại vị trí khâu cần rạch·dẫn lưu; áp xe vùng chậu hoặc áp xe trong ổ bụng có thể cần dẫn lưu (dẫn lưu phẫu thuật hoặc dẫn lưu qua da). Khi nhiễm trùng nặng/nhiễm khuẩn huyết, cần điều trị tại đơn vị chăm sóc tích cực.
- Điều trị hỗ trợ: Truyền dịch IV, thuốc hạ sốt·giảm đau, liệu pháp oxy (khi cần); khi kèm viêm tuyến vú, chăm sóc việc cho bú·tuyến vú cần bảo đảm dẫn lưu thích hợp và khuyến nghị tiếp tục cho bú (xác nhận khả năng cho bú theo từng loại thuốc).
- Phòng ngừa và lưu ý: Khi mổ lấy thai, dự phòng kháng sinh trước phẫu thuật thích hợp, tuân thủ kỹ thuật vô khuẩn, vệ sinh vùng tầng sinh môn và hướng dẫn cách khử trùng vết thương sau khi xuất viện. Theo dõi dị ứng·tác dụng phụ trong thời gian dùng kháng sinh.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Đồ dùng và hồ sơ cần chuẩn bị:
- Ghi chép nhiệt độ gần đây (nếu có thể, đo 4 lần mỗi ngày và ghi thời điểm bắt đầu sốt)
- Ghi chép vị trí·mức độ đau (thang điểm đau), màu sắc·mùi·lượng dịch tiết và triệu chứng khi đi tiểu
- Thông tin về lần sinh: ngày sinh, sinh đường âm đạo hay mổ lấy thai, có rạch·khâu tầng sinh môn hay không, có sót nhau thai hay không, v.v.
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm cả kháng sinh), tiền sử dị ứng
- Kết quả xét nghiệm gần đây (kết quả xét nghiệm khi nhập viện, CBC, v.v.) và ảnh chụp (tình trạng vết thương·dịch tiết, v.v.)
- Thông tin chính cần cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú:
- Thời điểm bắt đầu sốt và kiểu sốt (mỗi ngày sốt bao nhiêu lần, nhiệt độ cao nhất)
- Tình trạng vết thương (vị trí khâu) và tiền sử điều trị
- Tình trạng cho bú và tuyến vú
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ thường gặp và những điều cần lưu ý khi dùng thuốc này (kháng sinh được kê đơn) là gì?
- Thời gian điều trị dự kiến và tiên lượng như thế nào? Khoảng khi nào tôi có thể trở lại bình thường?
- Tiêu chí để xác định cần điều trị nội trú hay chỉ cần dùng kháng sinh ngoại trú là gì?
- Tôi đang cho con bú, việc dùng thuốc có ảnh hưởng đến em bé không? Tôi có thể tiếp tục cho con bú không?
- Sau khi xuất viện, cần chăm sóc vết thương·vệ sinh như thế nào? Khi nào có thể trở lại các hoạt động bình thường (tắm, tập thể dục, v.v.)?
Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh
- Sốt và đau vẫn tiếp diễn; nếu sốt kéo dài đến khi nào (mấy giờ/mấy ngày) thì tôi cần lập tức đến khoa cấp cứu?
- Tôi nghi ngờ có áp xe ở vết mổ lấy thai (hoặc vị trí khâu tầng sinh môn); bác sĩ có thể kiểm tra ngay xem có cần tháo chỉ hoặc rạch·dẫn lưu không?
- Nếu siêu âm nghi ngờ có mô còn sót lại trong tử cung, có cần nạo buồng tử cung không? Quy trình và nguy cơ của thủ thuật này là gì?
Hướng dẫn bổ sung: Nếu các triệu chứng (sốt cao·nhịp tim nhanh·hạ huyết áp·thay đổi ý thức, v.v.) nghiêm trọng hoặc nhanh chóng diễn biến nặng hơn, cần lập tức đến cơ sở cấp cứu hoặc được đánh giá tại khoa cấp cứu.