Đa ối

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Ngứa (Pruritus) là cảm giác khó chịu muốn gãi hoặc chà xát da, là triệu chứng xuất hiện trong nhiều bệnh da liễu và bệnh toàn thân khác nhau.
• Nguyên nhân chính:
  • Bệnh da liễu: viêm da dị ứng, viêm da tiếp xúc, mề đay, ghẻ, lichen simplex chronicus, chàm đồng tiền, v.v.
  • Bệnh toàn thân: suy thận mạn (ngứa do urê huyết), bệnh gan ứ mật (xơ gan mật nguyên phát, tắc nghẽn đường mật ngoài gan, v.v.), đái tháo đường, bệnh tuyến giáp, ung thư máu như u lympho và bệnh bạch cầu, HIV, v.v.
  • Do thuốc: một số thuốc (như thuốc gây ứ mật) hoặc phản ứng dị ứng.
  • Môi trường và da khô: da khô (ở người cao tuổi), vải gây kích ứng (như len), thay đổi nhiệt độ, căng thẳng.
• Sinh lý bệnh (tóm lược): Bệnh phát sinh do sự tương tác phức tạp giữa các thụ thể ngoại biên của da (đặc biệt là các sợi C nhỏ) và hệ thần kinh trung ương. Có cơ chế phụ thuộc histamine và cơ chế không phụ thuộc histamine (như các con đường protease, cytokine, opioid, v.v.); khi trở thành mạn tính, hiện tượng nhạy cảm hóa trung ương tiến triển, hình thành vòng luẩn quẩn ngứa–gãi.
• Triệu chứng: ngứa khu trú hoặc toàn thân, nặng hơn vào ban đêm, tổn thương da do gãi (đỏ da, rỉ dịch, đóng vảy, liken hóa), rối loạn giấc ngủ và căng thẳng tâm lý.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cơ bản: tìm nguyên nhân có thể có (bệnh da liễu, bệnh toàn thân, thuốc) và ưu tiên điều trị nguyên nhân. Nếu không tìm được nguyên nhân hoặc không thể chữa khỏi hoàn toàn, tiến hành điều trị giảm triệu chứng.
• Điều trị tại chỗ:
  • Dùng kem dưỡng ẩm (thoa đầy đủ ngay sau khi tắm), sử dụng chất làm sạch dịu nhẹ, tắm nhanh bằng nước ấm vừa.
  • Sử dụng thuốc làm mát và làm dịu như lotion calamine, lotion menthol 1% (nhằm giảm triệu chứng).
  • Khi có viêm, có thể sử dụng steroid bôi tại chỗ và thuốc ức chế calcineurin tại chỗ (khi cần).
• Điều trị bằng thuốc toàn thân:
  • Thuốc kháng histamine thế hệ 1 (gây buồn ngủ) hoặc thuốc kháng histamine thế hệ 2 (không gây buồn ngủ): ưu tiên cân nhắc đối với ngứa do dị ứng hoặc do histamine.
  • Ngứa mạn tính, khó điều trị: có thể lựa chọn các thuốc không phụ thuộc histamine như gabapentin, pregabalin, mirtazapine (bao gồm cải thiện giấc ngủ), thuốc chống trầm cảm ba vòng và nhóm SSRI (trong một số tình huống).
  • Điều trị đặc hiệu bệnh toàn thân: đối với ngứa do ứ mật, cân nhắc cholestyramine (chất gắn kết acid mật), rifaximin·Rifaxin (các trường hợp sử dụng), thuốc đối kháng opioid (naltrexone) hoặc sertraline, v.v. (theo đánh giá của bác sĩ chuyên khoa).
  • Đối với ngứa do urê huyết, tối ưu hóa lọc máu, gabapentin, v.v. có thể hữu ích.
• Điều trị không dùng thuốc và điều trị hành vi:
  • Giữ móng tay ngắn, tập không gãi (điều trị hành vi/điều chỉnh thói quen), chườm lạnh hoặc xoa lòng bàn tay để giảm nhanh triệu chứng.
  • Mặc quần áo mỏng, thoáng khí, tránh vải gây kích ứng (như len), duy trì độ ẩm thích hợp trong nhà.
  • Cần thận trọng vì caffeine, rượu, các loại cola, v.v. có thể làm bệnh nặng hơn.
• Lưu ý/biến chứng liên quan:
  • Gãi dữ dội có thể gây nhiễm trùng da (nhiễm khuẩn), rỉ dịch và chảy máu, sẹo, tăng sắc tố da và liken hóa mạn tính.
  • Ngứa ban đêm có thể gây rối loạn giấc ngủ, ảnh hưởng xấu đến cảm xúc và làm giảm chất lượng cuộc sống.
• Chuyển khám và theo dõi: nếu có các triệu chứng cảnh báo như ngứa không rõ nguyên nhân, ngứa toàn thân, sụt cân, sốt, hạch to, đổ mồ hôi ban đêm, nên phối hợp khám với bác sĩ chuyên khoa da liễu/nội khoa (gan, thận, huyết học, nội tiết).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần mang theo:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc đông y và thực phẩm bổ sung)
  • Các bệnh từng được chẩn đoán và tiền sử phẫu thuật, nhập viện
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (chức năng gan, chức năng thận, tuyến giáp, CBC, v.v.) hoặc hồ sơ có thể cung cấp
  • Ảnh chụp phân bố vùng ngứa (nếu ngứa khu trú), nhật ký ngứa (khi nào ngứa nặng, yếu tố khởi phát, kiểu ngứa ban đêm–ban ngày, mối liên quan với thức ăn và thuốc)
• Những điều cần nói trước với bác sĩ khi khám ngoại trú:
  • Thời điểm bắt đầu ngứa, vị trí (khu trú/toàn thân), liên tục hay từng đợt, thời điểm ngứa nặng (có nặng hơn vào ban đêm hay không)
  • Có hay không có vết thương hoặc triệu chứng nhiễm trùng do gãi (sốt, mủ, đau dữ dội)
  • Gần đây có bắt đầu dùng thuốc, mỹ phẩm mới hoặc tiếp xúc với loại vải mới hay không
  • Triệu chứng toàn thân (sụt cân, sốt, mệt mỏi, đổ mồ hôi ban đêm, vàng da, thay đổi về tiểu tiện và đại tiện, v.v.)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• “Những nguyên nhân có thể gây ngứa của tôi là gì? Cần làm thêm những xét nghiệm nào?”
• “Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc bác sĩ định kê là gì? Tôi cần dùng thuốc trong bao lâu?”
• “Trong sinh hoạt hằng ngày, tôi cần thay đổi ngay những điểm nào (tần suất tắm, dưỡng ẩm, trang phục, v.v.)?”
• “Khi nào tôi cần tái khám? Nếu ngứa nặng hơn, khi xuất hiện triệu chứng nào thì tôi cần đến cấp cứu?”

Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh

• “Khi ngứa xuất hiện toàn thân, bác sĩ ưu tiên đề nghị những xét nghiệm nào để loại trừ các nguyên nhân toàn thân như bệnh gan, bệnh thận, ung thư máu, v.v.?”
• “Tôi bị ngứa mạn tính đến mức ảnh hưởng đến giấc ngủ. Ngoài điều trị bằng thuốc, bác sĩ có thể đề nghị những phương pháp cụ thể nào để giảm triệu chứng (ví dụ: có nên dùng gabapentin hay không, điều trị hành vi)?”

(Lưu ý: Nội dung trên là thông tin y tế chung; việc chẩn đoán và điều trị cho từng cá nhân cần được quyết định sau khi trao đổi với nhân viên y tế phụ trách.)