Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa ngắn gọn: Phình động mạch não là tổn thương trong đó một phần động mạch não bị yếu đi và phình ra như một quả bóng; khi vỡ có thể gây xuất huyết dưới nhện (SAH). Bệnh chủ yếu xảy ra tại các vị trí phân nhánh của mạch máu.
- Nguyên nhân·sinh lý bệnh: Khuynh hướng di truyền (tiền sử gia đình, bệnh thận đa nang, bất thường mô liên kết, v.v.), stress huyết động mạn tính (tăng huyết áp, xơ vữa động mạch) và hút thuốc có thể làm suy yếu cấu trúc thành mạch, dẫn đến hình thành phình động mạch. Tổn thương lớp nội mạc·lớp giữa của thành động mạch và dòng máu xoáy cục bộ góp phần vào quá trình hình thành·phát triển phình động mạch.
- Triệu chứng chính:
- Chưa vỡ: Phần lớn không có triệu chứng và được phát hiện tình cờ. Tùy theo kích thước·vị trí, có thể xuất hiện rối loạn vận động nhãn cầu (song thị, sụp mi), giảm thị lực, liệt thần kinh khu trú, co giật, đau đầu khu trú, v.v.
- Đã vỡ (xuất huyết dưới nhện): Đau đầu dữ dội đột ngột ("cảm giác như bị đánh vào đầu bằng vật cứng"), nôn, cứng gáy, suy giảm ý thức, co giật, triệu chứng thần kinh khu trú, tăng huyết áp, v.v. Có thể kèm theo xuất huyết nội nhãn·triệu chứng về thị trường.
Phương pháp điều trị
- Tiếp cận chẩn đoán: Khi nghi ngờ phình động mạch chưa vỡ, đánh giá hình thái·kích thước·cổ túi phình·vị trí·mối liên quan với các mạch máu xung quanh thông qua CTA (chụp mạch CT), MRA và khi cần thiết là chụp mạch số hóa xóa nền (DSA).
- Điều trị cấp cứu khi phình động mạch bị vỡ:
- Điều trị mạch máu nhanh chóng (kẹp hoặc nút mạch bằng coil) để phòng ngừa chảy máu tái phát.
- Xử trí biến chứng xuất huyết dưới nhện: kiểm soát áp lực nội sọ, dẫn lưu ngoài·trong khi xuất hiện não úng thủy (dẫn lưu não thất ngoài), phòng ngừa co thắt mạch máu (bằng nimodipine và các thuốc chẹn kênh calci khác), theo dõi huyết động.
- Phương pháp điều trị căn bản:
- Mở sọ và kẹp cổ túi phình (điều trị phẫu thuật): Kẹp cổ phình động mạch dưới kính hiển vi. Phù hợp tùy theo hình thái·khả năng tiếp cận phình động mạch.
- Điều trị nội mạch (nội khoa·can thiệp): Sử dụng ống thông đi qua động mạch đùi để đưa coil vào trong túi phình (nút mạch bằng coil); khi cần có thể dùng kỹ thuật hỗ trợ bằng stent hoặc các vật liệu tương tự. Khả năng tiếp cận tốt và thời gian hồi phục nhanh.
- Lựa chọn điều trị được quyết định tùy theo kích thước·hình dạng phình động mạch (có cổ rộng hay không)·vị trí·tình trạng toàn thân·tình trạng thần kinh của bệnh nhân.
- Điều trị bằng thuốc và điều trị hỗ trợ:
- Phòng ngừa co thắt mạch máu sau khi phình động mạch vỡ: nimodipine (được khuyến cáo trên lâm sàng).
- Dùng thuốc chống co giật khi xuất hiện cơn co giật, thuốc kiểm soát đau·nôn.
- Khi sử dụng stent, cần điều trị kháng tiểu cầu ngắn hạn/dài hạn (tuân theo chỉ định của bác sĩ).
- Quản lý lối sống·lưu ý:
- Không hút thuốc, kiểm soát huyết áp nghiêm ngặt (duy trì điều trị tăng huyết áp), tránh rặn quá mức·nâng vật nặng·uống quá nhiều rượu.
- Khi phát hiện phình động mạch chưa vỡ, bắt buộc phải trao đổi về nguy cơ·lợi ích khi quyết định theo dõi (theo dõi hình ảnh định kỳ) hay điều trị.
- Nguy cơ biến chứng:
- Chảy máu tái phát, thiếu máu não (nhồi máu do co thắt mạch máu), não úng thủy, khiếm khuyết thần kinh, nhiễm trùng, biến chứng của thủ thuật nội mạch (huyết khối·thuyên tắc, chảy máu liên quan đến stent, v.v.).
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị·ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng nên mang theo:
- Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng) — kể cả thuốc chống đông·thuốc chống kết tập tiểu cầu
- Hồ sơ y tế trước đây và tiền sử phẫu thuật·nhập viện
- Bản sao hoặc CD của các hình ảnh não trước đây (CT, CTA, MRI, MRA, DSA)
- Ghi chép về thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (đặc điểm đau đầu, tình huống xảy ra, triệu chứng đi kèm)
- Tiền sử gia đình (phình động mạch·SAH·bệnh thận đa nang ở người thân trực hệ, v.v.)
- Thông tin về thói quen sinh hoạt (lượng thuốc hút, tình trạng kiểm soát các bệnh mạn tính như huyết áp·đái tháo đường, v.v.)
- Những điều cần báo trước với bác sĩ khi khám ngoại trú:
- Gần đây có xuất hiện đau đầu dữ dội đột ngột, thay đổi ý thức hoặc co giật hay không
- Có đang dùng thuốc chống đông·thuốc chống kết tập tiểu cầu hay không (thông tin quan trọng trước thủ thuật)
- Ví dụ câu hỏi (các câu hỏi nên chuẩn bị trước để hỏi bác sĩ):
- “Dựa trên video (hình ảnh) hiện tại, khuyến nghị điều trị là gì?”
- “Có cần điều trị khẩn cấp không, hay có thể theo dõi?”
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Đối với phình động mạch này, nên lựa chọn phương pháp nào trong số điều trị (kẹp/coil/theo dõi)? Căn cứ là gì?
- Lợi ích và nguy cơ của việc điều trị (tỷ lệ xảy ra biến chứng) như thế nào?
- Có thuốc nào cần ngừng dùng trước·sau thủ thuật (ví dụ: thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu) không?
- Thời gian hồi phục sau thủ thuật và thời điểm trở lại sinh hoạt hằng ngày (lái xe, trở lại nơi làm việc, v.v.) là khi nào?
- Lịch trình và thời gian theo dõi bằng xét nghiệm hình ảnh sau điều trị như thế nào?
- Khi xảy ra các biến chứng như chảy máu tái phát·co thắt mạch máu·não úng thủy, triệu chứng là gì và cần xử trí ngay như thế nào?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh
- Xét đến kích thước·vị trí·hình dạng của phình động mạch này (cổ rộng, v.v.), theo bác sĩ nguy cơ vỡ cụ thể (xác suất vỡ hằng năm) được ước tính ở mức nào?
- Nếu trong gia đình có người bị phình động mạch, bác sĩ có khuyến nghị kiểm tra thêm cho gia đình (CT/MRA sàng lọc) không? Nếu có, nên thực hiện cho ai (bao nhiêu người)?