Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Xoắn tinh hoàn là bệnh cấp cứu trong đó thừng tinh (spermatic cord) bị xoắn, làm tắc dòng máu động mạch đến tinh hoàn, có thể gây thiếu máu cục bộ (rối loạn tuần hoàn) và hoại tử. Chẩn đoán và xử trí nhanh chóng quyết định tiên lượng.
- Nguyên nhân và bệnh sinh: Thừng tinh bị xoắn khi tinh hoàn có thể xoay tự do do dị tật bẩm sinh (ví dụ: dị tật bell-clapper), tinh hoàn ẩn, vị trí tinh hoàn nằm ngang. Chấn thương, vận động mạnh hoặc thay đổi tư thế đột ngột có thể là yếu tố khởi phát.
- Triệu chứng chính: Đau bìu (tinh hoàn) đột ngột và dữ dội, bìu sưng·đỏ, một bên tinh hoàn bị nâng cao hoặc nằm ngang, đau vùng bụng dưới, buồn nôn·nôn, tiểu nhiều lần hoặc sốt (có thể xuất hiện đồng thời). Thời điểm bắt đầu đau (thời gian khởi phát) rất quan trọng đối với mức độ ưu tiên chẩn đoán và điều trị.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc cấp cứu: Vì tình trạng thiếu máu tinh hoàn sẽ tiến triển, nếu nghi ngờ cần ngay lập tức được khám cấp cứu tiết niệu (chuẩn bị phẫu thuật), không được trì hoãn phẫu thuật để thực hiện các xét nghiệm chẩn đoán.
- Xử trí không phẫu thuật: Bác sĩ có kinh nghiệm có thể thử tháo xoắn bằng tay (manual detorsion) (thông thường là xoay tinh hoàn theo hướng xoay ra ngoài). Ngay cả khi thành công, bắt buộc phải tiếp tục cố định bằng phẫu thuật (orchiopexy).
- Điều trị phẫu thuật (điều trị tiêu chuẩn): Sau khi thăm dò cấp cứu (rạch thăm dò), đưa tinh hoàn về vị trí ban đầu và xác nhận tuần hoàn máu được khôi phục, sau đó thực hiện cố định cả hai bên tinh hoàn (bilateral orchiopexy). Nếu hoại tử đã tiến triển và không thể hồi phục, sẽ cắt bỏ tinh hoàn bị ảnh hưởng (orchiectomy).
- Xét nghiệm hỗ trợ chẩn đoán: Siêu âm Doppler màu hữu ích trong đánh giá lưu lượng máu, nhưng không được để việc xét nghiệm làm trì hoãn phẫu thuật. Có thể thực hiện xét nghiệm y học hạt nhân, nhưng phẫu thuật cấp cứu vẫn được ưu tiên.
- Thuốc và kiểm soát đau: Nếu dùng thuốc giảm đau mạnh trước khi chẩn đoán và che lấp hoàn toàn các triệu chứng, việc chẩn đoán có thể bị ảnh hưởng, vì vậy việc kê đơn sẽ được quyết định tùy theo tình huống chẩn đoán. Kiểm soát đau và dùng kháng sinh trước·sau phẫu thuật được thực hiện tùy theo tình trạng lâm sàng.
- Lưu ý/nguy cơ biến chứng/tự chăm sóc:
- Thời gian sau khi bắt đầu đau càng kéo dài thì tỷ lệ bảo tồn tinh hoàn càng giảm nhanh (thông thường, tỷ lệ hồi phục cao nhất khi được xử trí trong vòng 6 giờ; sau 12 giờ, tỷ lệ bảo tồn giảm).
- Nếu điều trị chậm trễ, có thể xảy ra hoại tử tinh hoàn→cắt bỏ, giảm khả năng sinh sản về sau (sản xuất tinh trùng) hoặc nguy cơ vô sinh, nhiễm trùng và biến chứng vết thương.
- Ngay cả khi đã thực hiện cố định sau phẫu thuật, vẫn cần cố định cả hai bên, do đó việc theo dõi và chăm sóc bên đối diện cũng rất quan trọng.
- Trong thời gian hồi phục, không vận động mạnh·nâng vật nặng; khuyến nghị sử dụng dụng cụ nâng đỡ bìu.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/giấy tờ cần mang theo:
- Ghi lại thời điểm xuất hiện triệu chứng (thời gian chính xác)
- Tính chất cơn đau (bắt đầu, liên tục·từng cơn, mức độ), các triệu chứng đi kèm (buồn nôn, nôn, sốt, v.v.)
- Danh sách thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu), tiền sử dị ứng
- Tiền sử phẫu thuật (phẫu thuật bìu/vùng bẹn, cố định tinh hoàn, v.v.), có hay không có bất thường bẩm sinh (tinh hoàn ẩn)
- Nếu có kết quả siêu âm·xét nghiệm trước đây, hãy mang theo (nếu có thể, mang cả hình ảnh)
- Nếu có thể, ảnh chụp bìu (hình ảnh ngay sau khi bắt đầu triệu chứng)
- Những thông tin cần báo trước cho bác sĩ khi khám ngoại trú:
- Thời điểm xuất hiện cơn đau (tính theo giờ)
- Vị trí đau (bên trái/bên phải), thay đổi hình dạng bìu, có nôn hay không
- Gần đây có bị chấn thương·vận động mạnh hay không
- Ví dụ câu hỏi (câu hỏi bệnh nhân tự ghi lại để mang theo):
- Cơn đau bắt đầu từ khi nào?
- Đau ở một bên hay cả hai bên?
- Có buồn nôn·nôn hoặc sốt kèm theo cơn đau không?
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- "Với các triệu chứng hiện tại của tôi, khả năng bảo tồn tinh hoàn là khoảng bao nhiêu?"
- "Nếu cần phẫu thuật, phương pháp phẫu thuật và thời gian hồi phục sẽ như thế nào?"
- "Phẫu thuật sẽ ảnh hưởng như thế nào đến khả năng sinh sản về sau (chức năng tinh trùng) và chức năng tình dục?"
- "Cần lưu ý những thuốc·thói quen sinh hoạt nào trước và sau phẫu thuật (ví dụ: thuốc chống đông máu, hạn chế vận động)?"
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- "Khi tôi cho biết đã bao nhiêu giờ trôi qua kể từ lúc bắt đầu đau (thời gian chính xác), khả năng bảo tồn tinh hoàn là bao nhiêu?"
- "Nếu phải cắt bỏ tinh hoàn, tôi có nên cân nhắc bảo tồn khả năng sinh sản về sau (như đông lạnh tinh trùng, v.v.) không?"