Tinh hoàn ẩn

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) chủ yếu khởi phát ở thời thơ ấu, là một rối loạn phát triển thần kinh đặc trưng bởi tình trạng thiếu chú ý kéo dài, tăng hoạt động và tính bốc đồng. Các triệu chứng xuất hiện trong nhiều môi trường (nhà, trường học, v.v.) và ảnh hưởng đến chức năng hằng ngày.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh:
  • Có liên quan đến sự mất cân bằng chức năng của các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine và norepinephrine.
  • Liên quan đến những khác biệt về cấu trúc và chức năng của các vùng não điều chỉnh sự chú ý và ức chế, bao gồm mạch vỏ não trán–hạch nền (frontostriatal).
  • Ở một số trường hợp, các yếu tố mắc phải như sinh non, tổn thương não, viêm não và phơi nhiễm với rượu khi còn là thai nhi có thể liên quan.
• Triệu chứng chính:
  • Thể giảm chú ý: không thể duy trì tập trung, thường xuyên mắc lỗi, không làm theo chỉ dẫn, thường làm mất đồ dùng, v.v.
  • Thể tăng động/bốc đồng: không thể ngồi yên, nói quá nhiều, khó chờ đến lượt, cản trở hoạt động của người khác, v.v.
  • Các triệu chứng gây ảnh hưởng đến việc học tập, các mối quan hệ và sinh hoạt hằng ngày.
• Tỷ lệ mắc (giá trị tham khảo): khoảng 3–8% trẻ em trong độ tuổi đi học; một số nghiên cứu ghi nhận khoảng 5% học sinh tiểu học. Tình trạng này được báo cáo ở trẻ trai thường xuyên hơn trẻ gái, và ở một số trường hợp (30–70%), các triệu chứng có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành.
• Các vấn đề có thể đi kèm: rối loạn học tập, trầm cảm·lo âu, rối loạn khí sắc, vấn đề về hành vi, v.v.

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Mục tiêu điều trị: giảm triệu chứng, cải thiện chức năng học tập·xã hội, phòng ngừa biến chứng và quản lý các rối loạn đi kèm.
• Điều trị không dùng thuốc (khuyến nghị phối hợp ở mọi lứa tuổi):
  • Giáo dục cha mẹ (kỹ năng nuôi dạy, điều chỉnh môi trường)
  • Liệu pháp hành vi và liệu pháp nhận thức hành vi (CBT)
  • Can thiệp tại trường học (điều chỉnh môi trường học tập, chia nhỏ bài tập, thêm thời gian, v.v.)
  • Huấn luyện kỹ năng xã hội, trị liệu học tập, liệu pháp vui chơi, v.v.
• Điều trị bằng thuốc (khuyến nghị là lựa chọn đầu tay khi mức độ từ trung bình trở lên hoặc rối loạn chức năng rõ rệt):
  • Thuốc kích thích (chủ yếu): nhóm methylphenidate (dạng tác dụng ngắn·kéo dài), nhóm amphetamine — tác dụng nhanh và có hiệu quả ở nhiều bệnh nhân.
  • Thuốc không kích thích: atomoxetine — tác dụng từ từ hơn nhưng có đặc điểm an toàn khác.
  • Chất chủ vận alpha2: guanfacine, clonidine — có thể giúp ích ở một số bệnh nhân (như điều chỉnh giấc ngủ·tính bốc đồng).
  • Thời gian điều trị: có thể cần dùng thuốc dài hạn để kiểm soát triệu chứng (từ vài tháng đến vài năm trong các nghiên cứu·thực hành lâm sàng), việc ngừng hoặc điều chỉnh thuốc được quyết định dựa trên đánh giá cá nhân hóa.
• Tác dụng phụ và theo dõi:
  • Tác dụng phụ thường gặp: giảm cảm giác thèm ăn, thay đổi cân nặng, rối loạn giấc ngủ, triệu chứng tiêu hóa, đau đầu, bồn chồn, v.v.
  • Liên quan đến thuốc kích thích: có khả năng làm tăng nhịp tim·huyết áp; hiếm khi có thể gây ra các triệu chứng tâm thần (lo âu, dễ kích thích, ảo giác, v.v.).
  • Thuốc không kích thích (atomoxetine): hiếm khi ghi nhận bất thường chức năng gan.
  • Chất chủ vận alpha2: hạ huyết áp·giảm mạch, buồn ngủ.
  • Khuyến nghị theo dõi: xác nhận tiền sử tim mạch·tiền sử gia đình ban đầu, theo dõi cân nặng·chiều cao (tăng trưởng), đo huyết áp·nhịp tim định kỳ, quan sát trạng thái tâm thần. Nếu có tiền sử hoặc triệu chứng tim mạch, cân nhắc đánh giá bổ sung (ví dụ: điện tâm đồ).
• Lưu ý cấp tính (liên hệ y tế ngay khi nghi ngờ):
  • Đau ngực, ngất, khó thở nghiêm trọng, trầm cảm nghiêm trọng mới xuất hiện·ý nghĩ tự sát, thay đổi đột ngột về hành vi·nhận thức sau khi dùng thuốc, v.v.
• Nguy cơ biến chứng: sa sút việc học, lòng tự trọng thấp, vấn đề trong các mối quan hệ, tăng nguy cơ tai nạn·chấn thương, nguy cơ lạm dụng thuốc (đặc biệt khi có rối loạn đi kèm).

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (ví dụ về đồ cần chuẩn bị và ghi chép)

• Tài liệu cần mang theo:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng thuốc), tiền sử điều trị bằng thuốc trước đây
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (trắc nghiệm nhận thức·trí tuệ, kiểm tra khả năng chú ý, điện tâm đồ, v.v.)
  • Học bạ hoặc nhận xét của giáo viên chủ nhiệm (nếu có thể, kèm bảng theo dõi hành vi)
  • Tiền sử gia đình (bệnh tâm thần, ADHD, bệnh tim mạch, v.v.)
  • Bảng theo dõi tăng trưởng (chiều cao·cân nặng; nếu có thể, trong vài năm gần đây)
• Ghi chép triệu chứng (ví dụ: trong ít nhất 4 tuần gần đây):
  • Cụ thể triệu chứng nào xuất hiện như thế nào và vào lúc nào (trong lớp học·ở nhà·khi chơi, v.v.)
  • Kiểu ngủ, thay đổi lượng ăn, tần suất mất tập trung, các trường hợp có hành vi bốc đồng
• Phiếu sàng lọc và bảng câu hỏi (nếu có thể, điền trước):
  • Ví dụ về bảng câu hỏi chuẩn hóa: SNAP-IV, Conners, Vanderbilt, v.v. (được sử dụng tại bệnh viện·trường học)
• Khác:
  • Mục tiêu điều trị (những thay đổi mà cha mẹ·học sinh mong đợi), mối lo ngại (tác dụng phụ, thích nghi ở trường học, v.v.)

Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Bác sĩ đã xác nhận các tiêu chuẩn chẩn đoán như thế nào? Phân biệt với các bệnh khác ra sao?"
• "Ưu điểm và nhược điểm của phương pháp điều trị (thuốc/không dùng thuốc) mà bác sĩ khuyến nghị là gì?"
• "Hiệu quả dự kiến khi dùng thuốc sẽ xuất hiện từ khi nào và có thể kỳ vọng mức cải thiện khoảng bao nhiêu?"
• "Các tác dụng phụ chính là gì và cần xử trí như thế nào nếu xảy ra?"
• "Trong quá trình điều trị, cần theo dõi (cân nặng·huyết áp·tim mạch, v.v.) với tần suất bao lâu một lần?"
• "Nên đề nghị nhà trường hỗ trợ những gì (học tập·can thiệp hành vi)?"

Ví dụ về các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• "Thuốc này (ví dụ: methylphenidate) được dự kiến sẽ giúp khả năng tập trung trong giờ học và hoàn thành bài tập về nhà của con tôi ở mức độ nào? Có chỉ số cụ thể nào có thể dùng làm mục tiêu không?"
• "Để giảm thiểu tình trạng giảm cảm giác thèm ăn hoặc vấn đề về giấc ngủ do thuốc, bác sĩ khuyến nghị điều chỉnh thời gian dùng thuốc·bữa ăn·vệ sinh giấc ngủ như thế nào?"

(Tham khảo: Nội dung này là thông tin y tế chung; việc chẩn đoán·điều trị cụ thể cần được quyết định sau khi trao đổi với bác sĩ phụ trách.)