Sỏi đường tiết niệu

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và sinh lý bệnh: Đây là tình trạng một số chất tan cụ thể trong nước tiểu như canxi, oxalat, axit uric, cystine... bị bão hòa quá mức, kết tinh và kết tụ, hình thành sỏi trong đường tiết niệu (thận, niệu quản, bàng quang, niệu đạo). Khi sỏi gây tắc nghẽn một phần hoặc hoàn toàn đường tiết niệu, sẽ xảy ra rối loạn dòng nước tiểu, tăng áp lực lên thận và viêm.
• Nguyên nhân chính: Yếu tố di truyền, uống không đủ nước, chế độ ăn nhiều muối·nhiều protein, hấp thụ quá nhiều oxalat, bất thường chuyển hóa (tăng canxi niệu, tăng axit uric niệu, giảm citrat niệu), nhiễm trùng đường tiết niệu mạn tính, một số loại thuốc...
• Triệu chứng chính: Đau dữ dội liên tục hoặc từng cơn ở vùng hông (mạn sườn bên đường tiết niệu) (cơn đau quặn thận), tiểu máu (nhìn thấy bằng mắt thường hoặc vi thể), tiểu nhiều lần·cảm giác tiểu chưa hết·đau buốt khi tiểu (sỏi bàng quang/niệu đạo), buồn nôn·nôn, sốt (khi kèm nhiễm trùng). Triệu chứng thay đổi tùy theo kích thước, vị trí của sỏi và tình trạng tắc nghẽn đường tiết niệu.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn (điều trị triệu chứng)
  • Kiểm soát cơn đau: Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) là lựa chọn đầu tay (trong trường hợp nặng, có thể bổ sung thuốc giảm đau·thuốc tiêm).
  • Bổ sung nước: Khuyến nghị duy trì lượng nước tiểu từ 2 L trở lên mỗi ngày.
  • Theo dõi (theo dõi khả năng đào thải): Khi kích thước sỏi ≤ khoảng 5 mm, khả năng tự đào thải cao nên có thể theo dõi bằng điều trị bảo tồn (vận động, uống đủ nước, kiểm soát cơn đau).
• Điều trị bằng thuốc
  • Thuốc làm giãn cơ trơn niệu quản (ví dụ: tamsulosin (thuốc chẹn α)...) có thể hỗ trợ sỏi đi qua niệu quản (cân nhắc trong một số tình huống).
  • Khi kèm nhiễm trùng, sử dụng kháng sinh phù hợp (theo kết quả nuôi cấy).
  • Thuốc phòng ngừa tái phát: Thuốc lợi tiểu nhóm thiazide khi tăng canxi niệu, kali citrat (K-citrate) khi giảm citrat niệu hoặc thiếu citrat, allopurinol khi sỏi axit uric... — quyết định dựa trên thành phần sỏi và kết quả xét nghiệm chuyển hóa.
• Điều trị can thiệp/phẫu thuật
  • Tán sỏi ngoài cơ thể bằng sóng xung kích (ESWL): Dùng sóng xung kích từ bên ngoài để phá sỏi, thúc đẩy đào thải tự nhiên — phù hợp với sỏi kích thước vừa và nhỏ (ở một số vị trí nhất định trong thận·niệu quản).
  • Nội soi niệu quản lấy sỏi (lấy sỏi niệu quản/thận qua nội soi, bao gồm tán sỏi bằng laser): Đưa ống nội soi qua niệu quản và bể thận để phá và lấy sỏi trực tiếp.
  • Lấy sỏi thận qua da (PCNL): Phù hợp với sỏi thận lớn (như sỏi san hô·sỏi hoại tử...), tiếp cận trực tiếp qua da để lấy sỏi.
  • Phẫu thuật mổ hở/nội soi ổ bụng: Ít được sử dụng, chỉ cân nhắc khi không thể giải quyết bằng các phương pháp khác.
• Xử trí cấp cứu
  • Khi tắc nghẽn đường tiết niệu kèm nhiễm khuẩn (sốt·dấu hiệu nhiễm trùng huyết), cần dẫn lưu ngay (chuyển hướng dòng nước tiểu: đặt stent niệu quản hoặc mở thận ra da) và sử dụng kháng sinh.
• Lưu ý và tự chăm sóc
  • Nguy cơ biến chứng: Suy giảm chức năng thận do tắc nghẽn đường tiết niệu, nhiễm trùng đường tiết niệu và nhiễm trùng huyết, khả năng mắc bệnh thận mạn do sỏi tái phát.
  • Khi dùng thuốc, bác sĩ cần theo dõi chức năng thận·điện giải (ví dụ: thay đổi điện giải khi dùng thiazide).
  • Vitamin C liều cao (≥2 g/ngày) có thể làm tăng tạo oxalat trong nước tiểu, vì vậy cần thận trọng.
  • Sau phẫu thuật/can thiệp, việc phân tích sỏi đã đào thải để xây dựng chiến lược phòng ngừa theo thành phần sỏi là rất quan trọng.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
  • Danh sách tất cả thuốc·thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu, xét nghiệm nước tiểu, nuôi cấy nước tiểu; nếu có hình ảnh CT/X-quang bụng trước đây thì mang tệp hoặc CD)
  • Tiền sử sỏi đường tiết niệu (thời điểm xuất hiện, phương pháp đã điều trị; nếu từng đào thải sỏi thì mang theo sỏi đã được giữ lại)
  • Ghi chép triệu chứng: thời điểm bắt đầu·mức độ đau (thang điểm đau), có tiểu máu hay không, có sốt/rét run/buồn nôn·nôn hay không, thay đổi khi tiểu
  • Ghi chú về lượng nước uống·thói quen ăn uống (lượng nước thường uống, có ăn nhiều protein·nhiều muối hay không, v.v.)
• Dấu hiệu nguy hiểm cần báo trước cho bác sĩ khi khám ngoại trú (báo ngay)
  • Sốt cao·rét run, không thể tiểu (vô niệu), không kiểm soát được cơn đau, nôn kéo dài (mất nước), v.v. cần được xử trí cấp cứu

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Kích thước và vị trí của viên sỏi này (hoặc viên sỏi bị nghi ngờ) như thế nào? Khả năng tự đào thải là bao nhiêu?
• Các xét nghiệm hình ảnh được khuyến nghị (CT, siêu âm, v.v.) và mức độ cần thực hiện khẩn cấp như thế nào?
• Cần dùng thuốc gì để kiểm soát cơn đau hoặc giảm nguy cơ nhiễm trùng? Tác dụng phụ là gì?
• Bác sĩ khuyến nghị thay đổi lối sống hoặc chế độ ăn uống như thế nào để giảm tái phát?
• Có thể phân tích thành phần sỏi đã đào thải không? Dựa trên kết quả phân tích, nên dùng thuốc phòng ngừa nào?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Có thể xác định thành phần sỏi của tôi (sỏi canxi·axit uric·cystine, v.v.) không? Dựa trên kết quả, thuốc phòng ngừa hoặc hướng dẫn chế độ ăn uống phù hợp là gì?
• Xét theo kích thước hiện tại (ví dụ: X mm) và vị trí của sỏi, bác sĩ khuyến nghị phương pháp điều trị nào (theo dõi bảo tồn, ESWL, nội soi niệu quản, PCNL, v.v.)? Rủi ro và hiệu quả dự kiến là gì?