Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Đây là tình trạng xoắn (xoắn vặn) phần phụ trong bìu (ví dụ: testicular appendix, appendix epididymis), khiến dòng máu bị tắc nghẽn và gây đau cấp tính cùng viêm khu trú.
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Tình trạng xoắn xảy ra do bẩm sinh có phần phụ với cuống dài mảnh bất thường (trục dị dạng dễ bị xoắn) hoặc do vận động đột ngột, chấn thương. Khi bị xoắn, dòng máu đến phần phụ bị tắc nghẽn, dẫn đến thiếu máu cục bộ → viêm.
- Triệu chứng chính: Đau bìu một bên khởi phát đột ngột (thường khu trú), bìu sưng và đỏ; bản thân tinh hoàn thường vẫn ở vị trí bình thường và tương đối duy trì được dòng máu. Có thể đau khi ấn khu trú ở phía trên tinh hoàn, và hiếm khi quan sát thấy chấm xanh qua da (blue dot sign). Thường không kèm sốt hoặc triệu chứng tiết niệu.
Phương pháp điều trị
- Giai đoạn đầu (chủ yếu điều trị bảo tồn):
- Kiểm soát cơn đau: NSAIDs (ví dụ ibuprofen, v.v.) và thuốc giảm đau khi cần.
- Biện pháp tại chỗ: Nâng đỡ bìu (đồ lót hoặc miếng đệm), nghỉ ngơi, chườm túi đá (trong thời gian ngắn).
- Theo dõi: Theo dõi diễn biến triệu chứng (từ vài giờ đến vài ngày). Điều quan trọng là xác nhận bằng siêu âm xem dòng máu đến tinh hoàn có được duy trì hay không.
- Điều trị phẫu thuật:
- Khi đau dữ dội kéo dài, triệu chứng không cải thiện hoặc chẩn đoán không chắc chắn, tiến hành rạch bìu (thăm dò) và cắt bỏ phần phụ bị xoắn. Ngoài ra, nếu dựa trên xét nghiệm (hoặc biểu hiện lâm sàng) nghi ngờ xoắn tinh hoàn (testicular torsion), cần phẫu thuật cấp cứu.
- Kháng sinh: Thông thường không cần thiết nếu không có dấu hiệu nhiễm trùng hoặc viêm mào tinh hoàn rõ ràng.
- Lưu ý (tự chăm sóc):
- Khi đau dữ dội, cơn đau đột ngột nặng lên, sốt, nôn hoặc tình trạng sưng bìu nhanh chóng nặng hơn, cần đến ngay khoa cấp cứu.
- Hạn chế hoạt động và vận động cho đến khi các triệu chứng biến mất.
- Tiên lượng: Hầu hết cải thiện trong vài ngày với điều trị bảo tồn và có tiên lượng tốt. Hiếm khi có thể xuất hiện đau mạn tính hoặc còn sót vôi hóa.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị:
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng (thời gian chính xác), tính chất cơn đau (đột ngột/từ từ, liên tục/từng cơn), vị trí đau (bên trái/bên phải, phía trên tinh hoàn, v.v.)
- Mức độ đau (0–10), các yếu tố gây đau/làm giảm đau (khi di chuyển, khi ấn, v.v.)
- Triệu chứng kèm theo: sốt, ớn lạnh, nôn, bất thường khi tiểu (đau khi tiểu, cảm giác tiểu chưa hết), có hay không có tiền sử chấn thương
- Các vấn đề về bìu trước đây (tiền sử xoắn tinh hoàn, viêm mào tinh hoàn, tiền sử phẫu thuật, tinh hoàn ẩn hoặc dị tật)
- Các thuốc đang dùng (đặc biệt gồm thuốc chống đông máu và thuốc chống kết tập tiểu cầu)
- Kết quả các xét nghiệm đã thực hiện (nếu có hình ảnh hoặc báo cáo siêu âm, siêu âm Doppler màu thì hãy mang theo)
- Hoạt động gần đây (thể thao, chấn thương), thông tin liên quan đến hoạt động tình dục (khi cần) Ví dụ câu hỏi (những nội dung bệnh nhân nên tự chuẩn bị):
- "Các triệu chứng bắt đầu vào thời điểm và trong hoàn cảnh nào?"
- "Đau nhiều hơn ở vị trí nào? Khi di chuyển hoặc ấn vào thì cơn đau có tăng lên không?"
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- "Xoắn phần phụ trong bìu có phải là nguyên nhân có khả năng cao nhất gây ra cơn đau này không? Khả năng xoắn tinh hoàn là bao nhiêu?"
- "Nếu kết quả siêu âm (Doppler màu) bình thường thì có trường hợp nào vẫn cần phẫu thuật không?"
- "Tác dụng phụ của thuốc hiện được kê là gì? Có điểm nào cần lưu ý khi dùng thuốc không?"
- "Dự kiến khi nào có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày và chơi thể thao sau điều trị?"
- "Tình trạng này có ảnh hưởng đến khả năng sinh sản (tinh trùng và hormone) không?"
Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- "Nếu dòng máu đến tinh hoàn trên siêu âm vẫn bình thường nhưng cơn đau dữ dội, bác sĩ có khuyến nghị phẫu thuật ngay không? Tiêu chí quyết định phẫu thuật là gì?"
- "Các dấu hiệu cụ thể quan sát thấy khi chẩn đoán (ví dụ: blue dot sign, vị trí đau khi ấn khu trú) có gợi ý bệnh này không? Có xét nghiệm nào khác cần kiểm tra thêm không?"
(Tham khảo: Vì quyết định chẩn đoán và điều trị được đội ngũ y tế phụ trách đưa ra trên cơ sở tổng hợp các dấu hiệu lâm sàng và kết quả siêu âm, cần trao đổi cụ thể với bác sĩ phụ trách dựa trên các câu hỏi trên.)